सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३८६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
जाता है, जिसे ये दुर्गुण उसी तरह मार डालते हैं जैसे कोई शत्रु किसी की हत्या कर
देता हो ॥ २८ ॥
निर्वाप्यरागाग्निमुदीर्णमद्य दिष्ट्या सुखं स्वप्स्यसि वीतदाहः ।
दुःखं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि दह्यमानः ॥ २९ ॥
अन्वयः—दिष्ट्या अद्य उदीर्णं रागाग्निं निर्वाप्य वीतदाहः सुखं स्वप्स्यसि, हि
चेतसि क्लेशाग्निना दह्यमानः उदारे शयने अपि दुःखं शेते ॥ २९ ॥
व्याख्या—दिष्ट्या=भाग्येन, अद्य=सम्प्रति, उदीर्णम्=प्रज्ज्वलिते, रागाग्निम्
=विषयवह्निम्, निर्वाप्य=शमनं कृत्वा, वीतदाहः=विगतज्वरः, (त्वम्) सुखम्=
सहर्षम्, स्वप्स्यसि=शयिष्यसे, हि=यतः, चेतसि=मनसि, क्लेशाग्निना=दुःखा-
नलेन, दह्यमानः=प्रदीप्तः सन्, उदारे=श्रेष्ठे, शयने=पर्यङ्कासने, अपि=चेत्, दुःखम्
=सखेदम्, शेते=स्वपिति ॥ २९ ॥
हिन्दी—भाग्य से तुमने आज वासना की धधकती आग को बुझा दिया है। अब
तुम सुख की नींद सोओगे, क्योंकि दिलजले को सुन्दर पलंग पर भी कष्ट से ही नींद
आती है ॥ २९ ॥
अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि तृष्णोपरमात् समृद्धः ।
यावत् सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत् समृद्धोऽपि सदा दरिद्रः ॥ ३० ॥
अन्वयः—पूर्वं द्रव्यमदेन अभ्युच्छ्रितः अद्य तृष्णोपरमात् समृद्धः असि, हि लोके
पुरुषः यावत् सतर्षः तावत् समृद्धः अपि सदा दरिद्रः ॥ ३० ॥
व्याख्या—पूर्वम्=अतीतकाले, द्रव्यमदेन=धनमदेन, अभ्युच्छ्रितः=उन्मत्तः,
(त्वम्) अद्य=सम्प्रति, तृष्णोपरमात्=तृष्णायाः=अभिलाषायाः, उपरमात्=वैरा-
ग्यात्, समृद्धः=सम्पन्नः, असि=विद्यसे, हि=यतः, लोके=संसारे, पुरुषः=जनः,
यावत्=यावत्कालम्, सतर्षः=रागवान्, तावत्=तावत्कालपर्यन्तम्, समृद्धः=सम्पन्नः,
अपि=चेत्, सदा=सततम्, दरिद्रः=अकिञ्चनो भवति ॥ ३० ॥
हिन्दी—पहले तुम धनमद से उन्मत्त थे और अभी तृष्णा के शान्त हो जाने पर
सम्पन्न हो, क्योंकि संसार में समृद्ध जन भी तृष्णा के कारण दरिद्र ही होता है ॥ ३० ॥
अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति ।
भ्रष्टस्य धर्मात् पितृभिर्निपातादश्लाघनीयो हि कुलापदेशः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—अद्य तव नृपतिः शुद्धोदनः मे पिता, इति उपदेष्टुं युक्तरूपम्, हि
पितृभिः निपातात् धर्मात् भ्रष्टस्य कुलापदेशः अश्लाघनीयः ॥ ३१ ॥
व्याख्या—अद्य=अधुना, तव=भवतः, नृपतिः=राजा, शुद्धोदनः=एतदाख्यः,
मे=मम, पिता=जनकः, इति=इत्थम्, उपदेष्टुम्=उद्घोषयितुम्, युक्तरूपम्=
समुचितमस्ति, हि=यतः, पितृभिः=पूर्वजैः, निपातात्=संरक्षितात्, धर्मात्=धर्मा-
चरणात्, भ्रष्टस्य=पतितस्य, कुलापदेशः—कुलस्य=वंशस्य, अपदेशः=व्यवहारः
(प्रयोगोऽयमप्रचलितोऽस्ति), अश्लाघनीयः=निन्दनीयोऽस्ति ॥ ३१ ॥