सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३८५
लाषाम्, अकार्षीः = अकरोत्, हि = यतः, इह = संसारे, बालिशः = मूर्खः, निष्ठाम् =
= अवसानम् ('निष्ठा क्लेशेऽवसाने च' इति हलायुधः), यास्यामि=प्राप्स्यामि, इति =
= इत्थं चिन्तनं कृत्वा, जन्मक्षयात् = उत्पत्त्यभावात्, त्रासम् = भयम्, अभ्युपैति =
हस्तगतं करोति ॥ २६ ॥
हिन्दी—तुम्हारे धीरज की मैं दाद देता हूं, तुमने उपभोग को छोड़कर मुक्ति-
मार्ग मे अपना मन लगाया। 'मेरा अन्त हो जायेगा' ऐसा सोचकर मूर्ख मनुष्य जन्म-
विनाश से इस संसार में डरते हैं ॥ २६ ॥
दिष्ट्या दुरापः क्षणसन्निपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः ।
उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्तात् कूर्मो युगच्छिद्र इवार्णवस्थः ॥ २७ ॥
अन्वयः—दिष्ट्या दुरापः क्षणसन्निपातः अयं मोहवशेन मोघः न कृतः, हि
अधस्तात् गतः अर्णवस्थः कूर्मः युगच्छिद्रे इव दुःखेन उदेति ॥ २७ ॥
व्याख्या—दिष्ट्या=भाग्येन, दुरापः = दुरधिगमः, त्वया क्षणसन्निपातः—क्षणे
= अत्यल्पसमये, सन्निपातः = विनाशः, यस्य सः, अयम् = एषः कायः, मोहवशेन =
ममत्वाधिकारेण, मोघः = निरर्थकः, न = नहि, कृतः = विहितः, हि = यतः, अधस्तात्
= निम्नयोनिम्, गतः = सम्प्राप्तः, अर्णवस्थः—अर्णवे = जलधौ, तिष्ठतीति अर्णवस्थः=
समुद्रे विद्यमानः, कूर्मः = कच्छपः, युगच्छिद्रे—युगस्य = युतकस्य, छिद्रे = विवरे, इव
= यथा, दुःखेन = कष्टेन, उदेति = उन्नतयोनिं याति । अत्राप्युपमालङ्कार इति ॥२७॥
हिन्दी—मानव का यह क्षणिक जीवन दुर्लभ है। सौभाग्य से मोहवश तुमने
इसे व्यर्थ नहीं गँवाया। निम्नयोनि में गया प्राणी बड़ी कठिनाई से ऊपर की योनि में
आता है। ठीक उसी तरह जैसे समुद्र में रहनेवाला कछुआ बड़ी कठिनाई से जुए के
छेद में आता है ॥ २७ ॥
निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशीर्षशूरः ।
शूरोऽप्यशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमित्रैरिव हन्यते यः ॥ २८ ॥
अन्वयः—अद्य युधि दुर्निवारं मारं निर्जित्य लोके रणशीर्षशूरः असि, हि सः
शूरः अपि अशूरः वेदितव्यः, यः दोषैः अमित्रैः इव हन्यते ॥ २८ ॥
व्याख्या—अद्य = सम्प्रति, युधि = रणे, दुर्निवारम्—दुःखेन = कष्टेन, निवार्यते
= अपसार्यते, इति तम्, मारम् = मदनम्, निर्जित्य = पराजित्य, लोके = अस्मिन्
संसारे, रणशीर्षशूरः—रणस्य = युद्धस्य, शीर्षम् = अग्रभागम्, तस्मिन् शूरः = पराक्रम-
शाली इति, त्वम् असि = विद्यसे; हि=यतः, सः = पूर्वोक्तः, शूरः = वीरः, अपि =
= चेत्, अशूरः = शौर्यविहीनः, वेदितव्यः = ज्ञातव्यः, यः दोषैः = दुर्गुणैः, अमित्रैः =
अरिभिः, इव = यथा, हन्यते = मृत्युं प्राप्यते । अत्राप्युपमालङ्कार इति ॥ २८ ॥
हिन्दी—तुमने इस युद्ध में दुर्जय काम को मारकर संसार के वीरों की अगली
पंक्ति का वीर अपने को सिद्ध कर दिया है, क्योंकि वह वीर भी कायर ही समझा