सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३८३
अन्वयः—ततः पूर्वं प्रमादात् प्रसृतस्य तस्य धृतिं व्याकरणं धर्मान्वयम् अनुगतं
प्रसादं च श्रुत्वा मेघस्वरः मुनिः तम् आबभाषे ॥ २१ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, पूर्वम् = प्राक्, प्रमादात् = सावधानताऽभावात्,
प्रसृतस्य = प्रचलितस्य, तस्य = भिक्षोः, धृतिम् = धैर्यम्, व्याकरणम् = धर्मव्याख्याम्,
धर्मान्वयम् = धर्माचरणम्, अनुगतम् = अनुसृतम्, प्रसादं = निष्ठाम्, च = पुनः, श्रुत्वा =
श्रवणं कृत्वा, मेघस्वरः-मेघस्य = जलदस्य, स्वरम् = रवम्, इति मेघस्वरः = घन-
गर्जनम्, इव, मुनिः = बुद्धः, तम् = नन्दम्, आबभाषे = अवदत् ॥ २१ ॥
हिन्दी—तब जो पहले असावधानी के कारण सही रास्ते से भटका था, उसका
धीरज, धर्म की व्याख्या, धर्माचरण और श्रद्धा देखकर बुद्ध ने मेघ की तरह गंभीर
स्वर में कहा ॥ २१ ॥
उत्तिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर्मे पतितोऽसि मूर्ध्ना ।
अभ्यर्थनं मे न तथा प्रणामो धर्मे ययैषा प्रतिपत्तिरेव ॥ २२ ॥
अन्वयः—शिष्यजुष्टे धर्मे स्थितः उत्तिष्ठ, किं मूर्ध्ना मे पादयोः पतितः असि ?
प्रणामः तथा मे अभ्यर्थनं न, यथा एव एषा प्रतिपत्तिः ॥ २२ ॥
व्याख्या—शिष्यजुष्टे—शिष्येण = अनुगामिना, धर्मे = नियमे, स्थितः = तिष्ठन्,
उत्तिष्ठ = उत्थितो भव, किम् = कथम्, मूर्ध्ना = शिरसा, मे = मम बुद्धस्य, पादयोः =
चरणयोः, पतितः = निपतितः, असि = विद्यसे, प्रणामः = प्रणतिः, तथा = तेन प्रकारेण,
मे = मम, अभ्यर्थनम् = पूजनम्, न = नहि, अस्ति = विद्यते, यथैव = येन प्रकारेणैव,
एषा = इयम्, प्रतिपत्तिः = सम्प्राप्तिरस्ति ॥ २२ ॥
हिन्दी—हे अनुगत ! उठो, क्यों मेरे पैरों पर माथा टेक कर पड़े हो ? मुझे
प्रणाम करना मेरा वैसा सम्मान नहीं है जैसा कि तुम्हारा यह धर्माचरण ॥ २२ ॥
अद्यासि सुप्रव्रजितो जितात्मन्नैश्वर्यमप्यात्मनि येन लब्धम् ।
जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ॥ २३ ॥
अन्वयः—जितात्मन् ! अद्य सुप्रव्रजितः असि, येन आत्मनि ऐश्वर्यम् अपि लब्धम्,
हि जितात्मनः प्रव्रजनं साधु, न तु चलात्मनः अजितेन्द्रियस्य ॥ २३ ॥
व्याख्या—जितात्मन्—जितः = पराजितः, आत्मा = स्वम्, येन सः तत्सम्बोधने =
हे आत्मजयी ! अद्य = सम्प्रति, सुप्रव्रजितः = सुष्ठु संन्यस्तः, असि = विद्यसे, येन =
कारणेन, आत्मनि = स्वस्मिन्, ऐश्वर्यम् = ईश्वरत्वम्, अपि = चेत्, लब्धम् = प्राप्तम्,
हि = यतः, जितात्मनः = वशिनः, प्रव्रजनम् = संन्यसनम्, साधु = सुष्ठु, न तु चलात्मनः =
चपलेन्द्रियस्य, अजितेन्द्रियस्य = अदान्तस्य, प्रव्रजितं साधु भवति ॥ २३ ॥
हिन्दी—हे जितात्मन् ! आज तुम्हारा संन्यास ग्रहण सफल हुआ, जो तुमने अपनी
आत्मा को वशवर्ती बना लिया, जिसने अपने को जीत लिया है उसीका संन्यासी होना
उचित है, न कि चपलात्मा, अजितेन्द्रिय व्यक्ति का ॥ २३ ॥