सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५३
हिन्दी—उस मोक्षमार्ग के लिए प्रवृत्त योगी ने रूपवान् (साकार) तथा अरूप-
वान् (निराकार) सबका सार देखने की इच्छा से इस शरीर का तात्त्विक परीक्षण
किया, परीक्षण करने पर इस शरीर को अपवित्र, दुःखमय, अनित्य (क्षणभंगुर),
तत्त्वरहित तथा आत्मा से भिन्न समझा ॥ १६ ॥
अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि ।
मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं सञ्चलयाञ्चकार ॥ १७ ॥
अन्वयः—हि तत्र सः अनित्यः अनित्यतः, शून्यतः च निरात्मतः च दुःखतः एव
अपि लौकिकेन मार्गप्रवेकेण क्लेशद्रुमं सञ्चलयाञ्चकार ॥ १७ ॥
व्याख्या—हि=निश्चयेन, तत्र=मोक्षमार्गे, सः=योगी, इदं शरीरम्, अनित्यतः
=अशाश्वतत्वात्, शून्यतः च=निःसारत्वात्, निरात्मतः=आत्मनो भिन्नत्वाद्, दुःखतः=
क्लेशप्राचुर्यात्, लौकिकेन=सांसारिकेण, मार्गप्रवेकेण=उत्तममार्गानुसरणेन,, क्लेशद्रुमं
=कष्टसमूहात्मकं शरीरवृक्षं, सञ्चलयाञ्चकार=प्रकम्पयामास ॥ १७ ॥
हिन्दी—इस पञ्चभूतात्मक शरीर को अनित्य (क्षणभंगुर), शून्य (निःसार),
आत्मा से भिन्न, पग-पग पर कष्ट देनेवाला समझकर उसने सांसारिक उत्तम (ज्ञान)
मार्ग द्वारा कष्टमय फल को देनेवाले (शरीररूपी) वृक्ष की जड़ों को हिला
दिया ॥ १७ ॥
यस्माद् भूत्वा भवतीह सर्वं भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यम् ।
सहेतुकं च क्षयि हेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत ॥ १८ ॥
अन्वयः—यस्मात् इह अभूत्वा भवति भूत्वा च भूयः अवश्यं न भवति, सर्वं च
सहेतुकं हेतुमत् च क्षयि तस्मात् जगत् अनित्यम् इति अविन्दत ॥ १८ ॥
व्याख्या—यस्मात्=येन कारणेन, हि=यतः, इह=लोके, अभूत्वा=अभूतः,
भवति=जायते, भूत्वाश्च=भूतञ्च, भूयः=पुनः, अवश्यम्=निश्चितम्, न=नहि,
भवति=जायते, सर्वञ्च=सकलञ्च, सहेतुकम्=सकारणम्, हेतुमच्च, च=पुनः,
क्षयि=विनाशी, तस्मात्=तेन हेतुना, जगत्=संसारः, अनित्यम्=भङ्गुरम्, इति=
एतत्, अविन्दत=चिकाय ॥ १८ ॥
हिन्दी—क्योंकि अवश्य ही जो संसार में पहले अवश्य ही नहीं था, वह होता
है और जो हुआ है, वह फिर अभावग्रस्त होता है। ये सभी सकारण हैं और कारण
नाशवान् होते हैं, अतः उन्होंने संसार को अनित्य समझा ॥ १८ ॥
यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः ।
दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् ॥ १९ ॥
अन्वयः—यतश्च प्रसूतस्य बन्धविघातहेतुः कर्मयोगः प्रसज्यते, ततः दुःखप्रतीकार-
विधौ सुखाख्ये भव दुःखम् इति व्यपश्यत् ॥ १९ ॥
व्याख्या—यतश्च=येन हेतुना च, प्रसूतस्य=जन्मगृहीतस्य, बन्धविघातहेतुः=
बन्धनविनाशकारणम्, बन्धंश्च विघातश्च तयोः विनाशहेतुः, कर्मयोगः=निष्काम-