सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३५२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
करने की कामना से, उत्तम गतिशील मार्ग को अपनाने का इच्छुक वह योगी पुरुष
ज्ञान प्राप्त करके शान्ति को प्राप्त कर लेता है ॥ १३ ॥
यः स्यान्निकेतस्तमसोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत् प्रमत्तः ।
यस्मात्तु मोक्षाय स पात्रभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि सञ्जहार ॥ १४ ॥
अन्वयः—यः अनिकेतः तमसः निकेतः स्यात् सः तत्त्वं श्रुत्वा अपि प्रमत्तः भवेत्,
यस्मात् तु सः मोक्षाय पात्रभूतः, तस्मात् ( सः ) मनः स्वात्मनि सञ्जहार ॥ १४ ॥
व्याख्या—यः=योगी, अनिकेतः=गृहरहितः, तमसः=अज्ञानस्य, निकेतः=
गृहवान्, स्यात्=भवेत् चेद्, सः=तथाविधः योगी, तत्त्वं श्रुत्वा अपि=ज्ञानात्मकं
रहस्यम् आकर्ण्य अपि, प्रमत्तः भवेत्=असावधानः स्यात्, यस्मात्=किन्तु, सः=
पुमान्, मोक्षाय=मुक्तिप्राप्त्यर्थम्, पात्रभूतः=योग्यतां गतः, तस्मात्=अत एव सः, स्वं
मनः=स्वकीयं स्वान्तं, स्वात्मनि=अन्तरात्मनि, सञ्जहार=अगृह्णात् ॥ १४ ॥
हिन्दी—जो योगी घर रहित होने पर भी अज्ञानी होगा, वह तात्त्विक उपदेशों
को सुनकर भी असावधान ही रहेगा, किन्तु वह तो मोक्षप्राप्ति का अधिकारी हो चुका
था, अतः उसने अपनी मानसिक वृत्तियों का उपसंहार ( निग्रह ) अपने में ही कर
लिया ॥ १४ ॥
सम्भारतः प्रत्ययतः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च ।
अथात्मवान्निःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत् परीक्षाम् ॥ १५ ॥
अन्वयः—अथ आत्मवान् सम्भारतः प्रत्ययतः स्वभावतः आस्वादतः दोषविशेषतः
च निःसरणात्मतः च धर्मेषु विधिवत् परीक्षां चक्रे ॥ १५ ॥
व्याख्या—अथ=तदनन्तरं, मुक्तिमार्गप्रसक्तः स आत्मवान्=संयतात्मा, सम्भारतः
प्रत्ययतः=कारणतः, स्वभावात्=नैसर्गिकबलात्, आस्वादतः=इन्द्रियज्ञानबलात्,
दोषविशेषतः च=व्यवहारादिदोषात्, एवमादिभिः दृष्टिभिः, धर्मेषु=पदार्थविशेषेषु,
विधिवत्=यथाविधि, परीक्षां चक्रे=परीक्षां विहितवान् ॥ १५ ॥
हिन्दी—मुक्तिमार्ग में प्रवृत्त उस जितेन्द्रिय योगी ने कारण, कार्य, स्वभाव, रुचि
तथा दोष-विशेष को ध्यान में रखते हुए विधिपूर्वक धर्मों की परीक्षा की ॥ १५ ॥
स रूपिणं कृत्स्नमरूपिणं च सारं दिदृक्षुर्विचिकाय कायम् ।
अथाशुचिं दुःखमनित्यमस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायम् ॥ १६ ॥
अन्वयः—सः रूपिणम् अरूपिणं च कृत्स्नं सारं दिदृक्षुः कायं विचिकाय, अथ
कायम् अशुचिं दुःखम् अनित्यम् अस्वं निरात्मकं च एव चिकाय ॥ १६ ॥
व्याख्या—सः=मुमुक्षुः, रूपिणं=रूपवन्तम्, अरूपिणं च=निराकारं च, कृत्स्नं
=सम्पूर्णम्, सारं=तत्त्वस्वरूपं, दिदृक्षुः=द्रष्टुमिच्छुः, कायं=शरीरं, विचिकाय=
विश्लेषणं चकार, अथ=तदनन्तरं, कायं=शरीरम्, अशुचिम्=मलमूत्रादिभिः पूरितं,
दुःखं=दुःखस्य कारणम्, अनित्यम्=अस्थायि, अस्वं=साररहितं, निरात्मकम्=
आत्मना भिन्नं, चिकाय=स्वीचकार ॥ १६ ॥