सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५१
अन्वयः—राजा यथा पुरं विधाय दण्डम् अनुविधाय मित्राणि सङ्गृह्य रिपून्
विगृह्य हि अपूर्वां गाम् आप्नोति, मुमुक्षोः योगे अपि सैव नीतिः ॥ ११ ॥
व्याख्या—राजा=नृपः, यथा=येन प्रकारेण, पुरम्=नगरम्, विधाय=विरच्य,
दण्डम्=शासनम्, अनुविधाय=कृत्वा, मित्राणि=सुहृदः, सङ्गृह्य=सङ्ग्रहं कृत्वा,
रिपून्=अरीन्, विगृह्य=विनश्य, हि=यतः, अपूर्वाम्=अभूतपूर्वाम्, गाम्=
धरित्रीम्, आप्नोति=प्राप्नोति, मुमुक्षोः=मुक्तिमिच्छोः, योगेऽपि=योगविधावपि,
सैव=पूर्वोक्तैव, नीतिः=पद्धतिः, आश्रयणीयाऽस्ति । दीपकस्तथोपमाऽलङ्कारोऽत्र ।
हिन्दी—मुक्ति चाहने वाले को योगाभ्यास में उसी नीति का अवलम्बन करना
चाहिए जैसे एक राजा नगर बसाकर, शासन विधान कर मित्रों का संग्रह एवं शत्रुओं
का निग्रह कर अपूर्व भूमि का उपभोग करता है ॥ ११ ॥
विमोक्षकामस्य हि योगिनोऽपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः ।
गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—विमोक्षकामस्य हि योगिनः अपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः गुणाश्च
मित्राणि च दोषाः अरयः विमुक्तिः भूमिः यदर्थं सः यतते ॥ १२ ॥
व्याख्या—विमोक्षकामस्य=विशेषेण मुक्तेरभिलाषुकस्य, योगिनः=योगकर्म-
परायणस्य, अपि=च, मनः=चेतः, पुरं=नगररूपम् अस्ति, ज्ञानविधिः=शिक्षण-
क्रमः, दण्डः=अनुचितेष्ववसरेषु आर्थिकदण्डः शारीरिको वा, गुणाः=इमे द्विविधा
भवन्ति—सद्गुणाः दुर्गुणाश्च, मित्रसाहचर्यात् तेनूनं सद्गुणा एव, मित्राणि=सुहृदः
सन्ति, दोषाः=दुर्गुणाः, अरयः=शत्रवः सन्ति, विमुक्तिः=मोक्षलाभः, सा भूमिः=
वसुमती अस्ति, यदर्थं=यस्याः प्राप्त्यर्थं, सः यतते=निरन्तरं प्रयत्नं करोति ॥ १२ ॥
हिन्दी—भवबन्धन से मुक्त होने की इच्छा करनेवाले योगी पुरुष का मन नगर
की भांति है, ज्ञानविधि समुचित दण्ड-व्यवस्था के समान है, सद्गुण उसके मित्र हैं,
दोष शत्रु के समान हैं और मुक्तिरूप वह भूमि है, जिसके लिए वह निरन्तर प्रयत्न
करता है ॥ १२ ॥
स दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः ।
पन्थानमार्यं परमं दिदृक्षुः शमं ययौ किञ्चिदुपात्तचक्षुः ॥ १३ ॥
अन्वयः—सः महतः दुःखजालात् मुमुक्षुः, विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः, परमम्
आर्यं पन्थानं दिदृक्षुः, किञ्चित् उपात्तचक्षुः शमं ययौ ॥ १३ ॥
व्याख्या—सः=पुमान्, महतः=बृहतः, दुःखजालात्=दुःखरूपबन्धनात्, मुमुक्षुः=
मुक्तिकामः, विमोक्षमार्गाधिगमे=विशिष्टे मोक्षमार्गे प्रवेष्टुकामः, परमं=सर्वोत्कृष्टम्,
आर्यम्=गतिशीलमत एव श्रेष्ठं, पन्थानं=पदवीं, दिदृक्षुः=द्रष्टुमिच्छुः, किञ्चिद्=
ईषन्मात्रम्, उपात्तचक्षुः=लब्धावबोधः, शमं=शान्तिम्, ययौ=प्राप्तवान् ॥ १३ ॥
हिन्दी—संसाररूपी महादुःख-जाल से मुक्त होने की इच्छा से, मोक्षमार्ग में प्रवेश