सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३५० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
गुणाः—उद्वृत्ताः=उन्मूलिताः, गुणाः=धर्माः, ताम्, प्रियाम्=कान्ताम्, अपि=
चेत्, नारीम् =स्त्रीम्, इव = यथा, चिक्षेप = अपससार ॥ ८ ॥
हिन्दी—मनस्वी व्यक्ति कुपित होकर जैसे सदाचार से गिरी प्रिय पत्नी का भी
परित्याग कर देता है, उसी तरह इस विपरीत मानसिक अवस्था को ठीक से
समझकर उसने धर्म में बाधा डालने वाली उस कामवासना को अपने से दूर हटा
दिया ॥ ८ ॥
आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः ।
व्याधिप्रणाशाय निविष्टबुद्धेरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥ ९ ॥
अन्वयः—मनःशमाय आरब्धवीर्यस्य तस्य तु अकुशलः वितर्कः व्याधिः प्रणाशाय
निविष्टबुद्धेः भूयः घोरः उपद्रवः इव आजगाम ॥ ९ ॥
व्याख्या—मनःशमाय = चित्तशान्तये, आरब्धवीर्यस्य—आरब्धः=उपक्रान्तः,
वीर्यः = पराक्रमः, येन सः तस्य, तस्य = नन्दस्य, तु=किन्तु, अकुशलः = अमङ्गलः,
वितर्कः = ऊहनम्, व्याधिः =रोगः, प्रणाशाय=विनाशाय, निविष्टबुद्धेः—निविष्टाः=
निक्षिप्ताः, बुद्धिः = मतिर्यस्य सः तस्य, भूयः = पुनः, व्याधिप्रणाशाय=रोगविना-
शाय, घोरः =कठोरः, उपद्रवः =उत्पातः, इव =यथा, आजगाम=आगतवान् ॥९॥
हिन्दी—मानसिक शान्ति के लिए उद्योग आरंभ करने पर उसके मन में पुनः
अशुभ विचार का उदय हुआ, जैसे रोग-विनाश के लिए निश्चय किये हुए व्यक्ति के
ऊपर घोर संकट आये ॥ ९ ॥
स तद्विघाताय निमित्तमन्यद्योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे ।
आर्त्तायनं क्षीणबलो बलस्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव ॥ १० ॥
अन्वयः—सः तद्विघाताय योगानुकूलम् अन्यत् कुशलं निमित्तं बलिना अरिणा
निरस्यमानः क्षीणबलः आर्त्तायनं बलस्थम् इव प्रपेदे ॥ १० ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, तद्विघाताय—तस्याः=कामभावनायाः, विघाताय=
विनाशाय, तस्मै, योगानुकूलम् = चित्तवृत्त्यनुरूपम्, अन्यत् = अपरम्, कुशलम्=शुभम्,
निमित्तं =कारणं, बलिना=शक्तिशालिना, अरिणा = शत्रुना, निरस्यमानः =
पराजितः सन्, क्षीणबलः = क्षयङ्गतशक्तिकः, आर्त्तायनम्—आर्त्तानाम्=पीडितानाम्,
अयनम् =आश्रयम्, बलस्थम् = बलवन्तम्, इव =यथा, प्रपेदे=प्राप। उपमालङ्का-
रोऽयम् ॥ १० ॥
हिन्दी—उस विसंवाद के विनष्ट होते ही योगानुकूल दूसरे शुभ निमित्त का
सहारा लिया, जैसे बलवान् शत्रु से पराजित होता हुआ मनुष्य अपनी शक्ति के क्षीण
होने पर पीड़ितों को शरण देने वाले किसी शक्तिशाली मनुष्य की शरण में जाता
है ॥ १० ॥
पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि सङ्गृह्य रिपून् विगृह्य ।
राजा यथाऽऽप्नोति हि गामपूर्वां नीतिर्मुमुक्षोरपि सैव योगे ॥ ११ ॥