सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३४९
सन्धाय धैर्यं प्रणिधाय वीर्यं व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिम् ।
प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोऽभूद्विषयेष्वनास्थः ॥ ६ ॥
अन्वयः—ततः धैर्यं सन्धाय वीर्यं प्रणिधाय सक्तिं व्यपोह्य शक्तिं परिगृह्य
प्रशान्तचेताः नियमस्थचेताः स्वस्थः विषयेषु अनास्थः अभूत् ॥ ६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः धैर्यम् = धृतिम्, सन्धाय = संवर्द्धय, वीर्यम् =
पराक्रमम्, प्रणिधाय = आश्रित्य, सक्तिम् = आसक्तिम्, व्यपोह्य = विनश्य, शक्तिम् =
सामर्थ्यम्, परिगृह्य = सङ्गृह्य, प्रशान्तचेताः = निष्कम्पमनाः, नियमस्थचेताः = निय-
न्त्रितमनाः, स्वस्थः = समाहितः, विषयेषु = कामेषु, अनास्थः = अनासक्तः, अभूत् =
बभूव ॥ ६ ॥
हिन्दी—तब धीरज की रक्षा कर, उद्योग का सहारा लेकर, आसक्ति का विनाश
कर, शक्ति का संग्रह कर, वह शान्तचित्त, नियंत्रित मन और समाहित मन विषयों से
विरक्त हो गया ॥ ६ ॥
आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा ।
पर्याकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृट्सु विद्युज्जलमागतेव ॥ ७ ॥
अन्वयः—अथ स्वभ्यस्तभावात् कामसंज्ञा आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनः अपि तस्य मनः
प्रावृट्सु आगता विद्युत् जलम् इव पर्याकुलं चकार ॥ ७ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, स्वभ्यस्तभावात्—सुष्ठु = सातिशयम्, अभ्यस्तः =
नित्यानुष्ठितः, तस्य भावः = विद्यमानता, तस्मात् = नित्यानुष्ठानातिशयात्, कामसंज्ञा =
भोगभावना, आतप्तबुद्धेः—अतप्ताः = प्रखराः, बुद्धिः = मतिर्यस्य सः तस्य, प्रहितात्मना—
प्रहितः = दृढनिश्चयी, आत्मा = चेतनः, यस्य सः तस्य, अपि = चेत्, तस्य = नन्दस्य,
मनः = चित्तम्, प्रावृट्सु = वर्षर्तुषु, आगता = सम्प्राप्ता, विद्युत् = चपला, जलमिव =
अम्बु इव, पर्याकुलम् = आकुलम्, चकार = अकरोत् ॥ ७ ॥
हिन्दी—यद्यपि उसकी बुद्धि तीव्र थी, उसका आत्मसंकल्प सुदृढ़ था, फिर भी
अतिशय अभ्यास के कारण कामवासनाओं ने उसके मन को मथ डाला, जैसे वर्षा
ऋतु में बिजली आकर पानी को क्षुब्ध कर देती है ॥ ७ ॥
स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यश्चिक्षेप तां धर्मविघातकर्त्रीम् ।
प्रियमपि क्रोधपरीतचेता नारीमिवोद्वृत्तगुणां मनस्वी ॥ ८ ॥
अन्वयः—सः पर्यवस्थानम् अवेत्य सद्यः धर्मविघातकर्त्रीं तां क्रोधपरीतचेता
मनस्वी उद्वृत्तगुणां प्रियाम् अपि नारीम् इव चिक्षेप ॥ ८ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, पर्यवस्थानम् = विपरीतमानसिकदशाम्, अवेत्य = अव-
गम्य, सद्यः = शीघ्रम्, धर्मविघातकर्त्रीम् = धर्मस्य = नियमस्य, विघातः = विघ्नः,
तं करोति = निष्पादयति, इति, ताम् = कामसंज्ञाम्, क्रोधपरीतचेता—क्रोधेन =
कोपेन, परीतम् = व्याप्तम्, चेतः = चित्तम्, यस्य सः, मनस्वी = स्वाभिमानी, उद्वृत्त-
सौ०-26