सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानम् ] षोडशः सर्गः ३४३
व्याख्या—एतान्यपि विख्यातानां योगाभ्यासिनां नामान्येव निर्दिष्टानि सन्ति।
हिन्दी—शारद्वतीपुत्र, सुबाहु, चुन्द, कौन्डेय, काप्य, भृगु, कुण्ठधान, शैवल, रेवत,
कौष्ठिल, मौद्गल्यायन और गवांपति ने—॥ ९१ ॥
यं विक्रमं योगविधावकुर्वंस्तमेव शीघ्रं विधिवत् कुरुष्व ।
ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्तं सुखावृत्तैस्त्वं नियतं यशश्च ॥ ९२ ॥
अन्वयः—यं विक्रमं योगविधौ अकुर्वन् तमेव शीघ्रं विधिवत् कुरुष्व, ततः
त्वं सुखावृत्तः तैः अवाप्तं पदं यशश्च नियतं प्राप्स्यसि ॥ ९२ ॥
व्याख्या—यम्=पूर्वोक्तम्, विक्रमम्=पौरुषम्, योगविधौ=योगाभ्यासे, अकुर्वन्
=चक्रुः, तमेव=तमभ्यासमेव, शीघ्रम्=त्वरितम्, विधिवत्=यथाविधि, कुरुष्व=
अनुष्ठीयताम्, ततः=तदा, त्वम्=भवान्, सुखावृत्तः=हर्षान्वितः, तैः=पूर्ववर्णित-
भिक्षुभिः, अवाप्तम्=प्राप्तम्, पदम्=स्थानम्, यशश्च=कीर्तिञ्च, नियतम्=निश्चितम्,
प्राप्स्यसि=अवाप्स्यसि । 'सुखावृत्तः' पाठमिदमनिश्चितम् । अस्य पदस्यार्थः अस्मिन्
श्लोके सुसङ्गतो न भवति ॥ ९२ ॥
हिन्दी—योगाभ्यास में जो पुरुषार्थ इन्होंने किया था वही पुरुषार्थ तुम शीघ्र
करो और तब निश्चय ही वह पद और यश पाओगे, जो इन भिक्षुओं ने पाया था ॥
द्रव्यं यथा स्यात् कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके ।
तथैव वीर्यं कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिद्धयै मधुरो विपाकः ॥ ९३ ॥
अन्वयः—यथा रसेन द्रव्यं कटुकं स्यात्, तच्च उपयुक्तं विपाके मधुरं स्यात्,
तथैव श्रमेण वीर्यं कटुकम् अर्थसिद्धयै तस्य विपाकः मधुरः ॥ ९३ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, रसेन=सत्त्वेन, द्रव्यम्=औषधिरूपद्रव्यम्, कटु-
कम्=तिक्तम्, स्यात्=भवेत्, तच्च=पूर्वोक्तद्रव्यम्, उपयुक्तम्=सुसङ्गतम्, विपाके
कर्मफले, मधुरम्=सुस्वादु, स्यात्=भवेत्, तथैव=तादृग्येव, श्रमेण=परिश्रमेण, वीर्यम्
=शौर्यम्, कटुकम्=अरुचिकरम्, अर्थसिद्धयै=प्रयोजनसिद्धयं, तस्य=पराक्रमस्य,
विपाकः=परिपाकः परिणामो वा, मधुरः=प्रियः स्यात्, प्रारम्भिककष्टानि अन्ते
सुखकराणि भवन्ति ॥ ९३ ॥
हिन्दी—जैसे किसी द्रव्य का रस कड़वा होता है और उसका उपयोग मीठा
होता है; उसी तरह थकावट के कारण प्रारंभ में उद्योग बड़ा कड़वा होता है, किन्तु
लक्ष्य सिद्ध हो जाने पर मीठा फल मिलता है ॥ ९३ ॥
वीर्यं परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः ।
उदेति वीर्यादिह सर्वसम्पन्निर्वैर्यता चेत् सकलश्च पाप्मा ॥९४॥
अन्वयः—कार्यकृतौ हि मूलं परं वीर्यम्, वीर्यादृते काचन सिद्धिः नास्ति, इह
वीर्यात् सर्वसम्पत् उदेति, निर्वीर्यता चेत् सकलश्च पाप्मा ॥ ९४ ॥