सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३४४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—कार्यकृतौ = कार्यस्य = प्रयोजनस्य, कृतौ = सिद्धौ, हीति निश्चयेन,
मूलम् = ब्रध्नः, परम् = उत्कृष्टम्, वीर्यम् = पराक्रमम्, वीर्यात् = पराक्रमात्, ऋते =
भिन्ने, काचन = काऽपि, सिद्धिः = कृतकार्यता, नास्ति = नैवास्ति, इह = संसारे,
वीर्यात् = उद्योगात्, सर्वसम्पत् = सकलसमृद्धिः, उदेति = उत्पन्नो भवति, निर्वीर्यता =
पुरुषार्थविहीनता, चेत् = यदि, सकलश्च = सम्पूर्णश्च, पाप्मा = पाप एव भवति ॥९४॥
हिन्दी—उत्कृष्ट उद्योग ही कार्य की सफलता का मूल कारण है, उद्योग के बिना
कोई भी सिद्धि नहीं होती है, उद्योग से ही सारी समृद्धियों का उदय होता है और
जहाँ उद्योग नहीं है, वहाँ पाप ही पाप है ॥ ९४ ॥
अलब्धस्यालाभो नियतमुपलब्धस्य विगम-
स्तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः ।
तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो
नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥ ९५ ॥
अन्वयः—निर्वीर्याणां नृणां नियतम् अलब्धस्य अलाभः उपलब्धस्य विगमः,
तथैव आत्मावज्ञा कृपणम् अधिकेभ्यः परिभवः तमः निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्यु-
परमः भवति विनिपातश्च भवति ॥ ९५ ॥
व्याख्या—निर्वीर्याणाम् = पुरुषार्थविहीनानाम्, नृणाम् = नराणाम्, नियतम् =
निश्चितम्, अलब्धस्य = अप्राप्तस्य, अलाभः = अप्राप्तिः, उपलब्धस्य = अधिगतस्य,
विगमः = विनाशः, तथैव = तेनैव रूपेण, आत्मावज्ञा—आत्मनः = स्वस्य, अवज्ञा =
अवहेलना, कृपणम् = दैन्यम्, अधिकेभ्यः = शक्तिशालिभ्यः, परिभवः = पराजयः,
तमः = ध्वान्तः, निस्तेजस्त्वम्—निर्गतम् = बहिर्गतम्, तेजः = दीप्तिः, निस्तेजस्तस्य
भावः तत्त्वम् = पराक्रमविहीनत्वम्, श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमः—श्रुतिः = वेदः, नियमः =
नियोगः, तुष्टिः = सन्तोषः, श्रुतिनियमतुष्टयस्तासां व्युपरमः = विनाशः, भवति =
जायते, च = पुनः, विनिपातः = विनाशः, भवति = जायते ॥ ९५ ॥
हिन्दी—अनुद्योगी लोगों को निश्चय ही अलब्ध वस्तुओं की उपलब्धि नहीं होती
और जो उन्हें प्राप्त है उसका भी विनाश हो जाता है, ऐसे लोग आत्मसम्मान खो देते
हैं, वे दीन हो जाते हैं, शक्तिशाली लोग उन्हें अपमानित करते हैं, वे मानसिक अन्ध-
कार में रहते हैं, उनका तेज क्षीण हो जाता है; शास्त्र, संयम और संतोष नष्ट हो
जाता है, उनका पतन हो जाता है ॥ ९५ ॥
नयं श्रुत्वा शक्तो यदयमभिवृद्धिं न लभते
परं धर्मं ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते ।
गृहं त्यक्त्वा मुक्तौ यदयमुपशान्तिं न लभते
निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः ॥ ९६ ॥
अन्वयः—यदयं शक्तः नयं श्रुत्वा अभिवृद्धिं लभते, यत् परं धर्मं ज्ञात्वा उपरि