सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानम् ] षोडशः सर्गः ३४१
अन्वयः— तत् आर्यसत्याधिगमाय पूर्वम् अनेन नयेन शत्रुः विनिग्रहार्थं यात्रागतः
अजितां लक्ष्मीं जिगीषन् राजा इव मार्गं विशोधय ।। ८५ ।।
व्याख्या — तत् = तेन हेतुना, आर्यसत्याधिगमाय - आर्यसत्यस्य = उत्तमसत्यस्य,
अधिगमाय = प्राप्तये, पूर्वम् = प्राक्, अनेन = एतेन, नयेन = नीत्या, शत्रुः = रिपुः,
विनिग्रहार्थम् = नियन्त्रणार्थम्, यात्रागतः = कृतप्रयाणः, अजिताम् = अविजिताम्,
लक्ष्मीम् = श्रियम्, जिगीषन् = जेतुमिच्छन्, राजा = भूपालः, इव = यथा, मार्गम् =
पथम्, विशोधय = प्रशस्तं कुरु ।। ८५ ।।
हिन्दी-अतः आर्यसत्य को पाने के लिए पहले पूर्वोक्त तरीके से मार्ग शुद्ध
करो, ठीक उसी तरह जैसे कोई राजा शत्रुओं को नियंत्रित करने के लिए यात्रा कर
अविजित लक्ष्मी को जीतने की इच्छा से पहले रास्ते की सफाई करवाता है ॥ ८५ ॥
एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि ।
कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गम् ।। ८६ ।।
अन्वयः—एतानि शिवानि योगानुकूलानि अजनेरितानि अरण्यानि अभितः कायस्य
प्रविवेकमात्रं कृत्वा क्लेशप्रहाणाय मार्गं भजस्व ।। ८६ ।।
व्याख्या —एतानि = इमानि, शिवानि = मङ्गलानि, योगानुकूलानि = चित्तवृत्ति-
निरोधकोपकारकानि, अजनेरितानि - जनैः = लोकैः, ईरितानि जनेरितानि, न जने-
रितानि अजनेरितानि = जनरहितानि, अरण्यानि = काननानि, अभितः = सर्वतः,
प्रसृतानि सन्ति, अत्राभितः योगे एव द्वितीयेति, कायस्य = देहस्य, प्रविवेकमात्रम् =
ज्ञानमात्रम्, कृत्वा = सम्पाद्य, क्लेशप्रहाणाय = दुःखविनाशाय, मार्गम् = पथम्, भजस्व
= सेवस्व ।। ८६ ।।
हिन्दी-योगानुकूल मंगलमय यह विजन वन चारो ओर फैले हैं। अपनी देह
को एकान्तसेवी बनाकर यथोचित उपाय करो ।। ८६ ।।
कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धास्तिष्योपसेनो विमलोऽथ राधः ।
बाष्पोत्तरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्साः ।। ८७ ।।
अन्वयः—कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धाः तिष्योपसेनो विमलः अथ राधः बाष्पोत्तरौ
धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्साः ।। ८७ ।।
व्याख्या- कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धाः = अत्र कौण्डिन्य-नन्द-कृमिल-अनिरुद्ध-तिष्य-
उपसेन-विमल-राध-बाष्प-उत्तर-धौतकि-मोहराज-कात्यायन-द्रव्य-पिलिन्द-वत्सादीनां
योगिनां नामानि निर्दिष्टानि एव सन्ति ।। ८७ ।।
हिन्दी-कौडिन्य, नन्द, कृमिल, अनिरुद्ध, तिष्य, उपसेन, विमल, राध, वाष्प,
उत्तर, धौतकि, मोहराज, कात्यायन, द्रव्य और पिलिन्दवत्स - ।। ८७ ।।
भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्तसुजातवत्साः ।
सङ्ग्रामजिद्भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च स कोटिकर्णः ।।८८।।