सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३४० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
विचाराः, नैव = नास्त्येव, उपशाम्येयुः = शान्तिं गच्छेयुः, मुहूर्त्तम् = क्षणम्, अपि =
चेत्, अप्रतिवध्यमानाः - न = नहि, प्रतिवध्यमानाः = विरुध्यमाणाः, गृहे = सदने,
भुजङ्गाः = उरगाः, इव = यथा, न = नहि, अधिवास्याः = निवसितव्याः ॥ ८२ ॥
हिन्दी—यदि उनके विपरीत भाव उत्पन्न न हो सकने के कारण वे बुरे विचार
शान्त न हों तो घर में घुसे हुए साँपों की तरह उन्हें क्षण भर के लिए भी निविरोध
नहीं टिकने देना चाहिए ॥ ८२ ॥
दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रमुत्पीड्य च जिह्वयापि ।
चित्तेन चित्तं परिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ॥ ८३ ॥
अन्वयः—कामं दन्ते दन्तं प्रणिधाय अपि जिह्वया ताल्वग्रम् उत्पीड्य चापि
चित्तेन चित्तं परिगृह्य चापि प्रयत्नः कार्यः, न तु ते अनुवृत्ताः ॥ ८३ ॥
व्याख्या—कामम् = निश्चितरूपेण, दन्ते = रदने, दन्तम् = रदनम्, प्रणिधाय =
स्थापयित्वा, अपि = चेत्, जिह्वया = रसनया, ताल्वग्रम् = काकुदमूलम्, उत्पीड्य =
बाधयित्वा, चापि, चित्तेन = चेतसा, चित्तम् = चेतसम्, परिगृह्य = निगृह्यीत्वा, चापि,
प्रयत्नः = उद्यमः, कार्यः = विधेयः, न = नहि, तु = किन्तु, ते = अशिवाः, अनुवृत्ताः =
अनुगताः स्युरिति । अत्र स्युरिति क्रियायाराक्षेपं कृत्वैवार्थसङ्गतो भवति । अतः
'अनुवृत्ताः' इत्यस्य स्थाने 'अनुवर्त्त्याः' पाठ एव युक्तिसङ्गतः प्रतीतो भवति ॥ ८३ ॥
हिन्दी—दाँत पर दाँत रखकर, जीभ से कण्ठमूल को दबाकर, मन से मन को
नियंत्रित कर उद्योग करना चाहिए, किन्तु इन अशुभों के आगे झुकना नहीं
चाहिए ॥ ८३ ॥
किमत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् ।
आक्षिप्यमाणो हृदि तन्निमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः ॥ ८४ ॥
अन्वयः—यदि वीतमोहः वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् किमत्र चित्रम् ? तन्निमित्तैः
हृदि आक्षिप्यमाणः यः न क्षोभ्यते सः कृती सः धीरः ॥ ८४ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, वीतमोहः—वीतः = विगतः, मोहः = आसक्तिर्यस्य सः,
वनम् = काननम्, गतः = प्राप्तः, स्वस्थमना—स्वस्थम् = शान्तम्, मनः = चित्तम्, यस्य
सः, न = नहि, मुह्येत् = मोहितो न स्यात्, किमत्र चित्रम् = किमाश्चर्यमिह ? तन्नि-
मित्तैः = अमङ्गलैः कारणैः, हृदि = मनसि, आक्षिप्यमाणः = पीड्यमानः, यः = लोकः,
न = नहि, क्षोभ्यते = क्षुब्धो भवति, सः कृती = स एव कृतकार्यः, सः धीरः = स एव
धैर्यवान् अस्ति ॥ ८४ ॥
हिन्दी—यदि मोहरहित आदमी वन में जाकर मोहरहित शान्तचित्त रहे तो
इसमें आश्चर्य क्या ? धीर पुरुष तो वह है, जो मन में अशुभ निमित्तों से सताये जाने
के बावजूद धैर्य धारण करे ॥ ८४ ॥
तदार्यसत्याधिगमाय पूर्वं विशोधयानेन नयेन मार्गम् ।
यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थं राजेव लक्ष्मीमजितां जिगीषन् ॥ ८५ ॥