सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३३८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
न चाक्षुषम् अचाक्षुषं, तैः अचाक्षुषैः=अगोचरैः, अप्रयतैः—न प्रयताः अप्रयतास्तैः=
अनियन्त्रितैः, व्यपत्रपन्ते=लज्जिताः भवन्ति ॥ ७६ ॥
हिन्दी—कुलीन व्यक्ति अपनी अमांगलिक मानसिक प्रवृत्ति से स्वयं लजाते हैं,
ठीक उसी तरह जैसे कोई दृढ़निश्चयी रूपवान् युवा अपने गले में लटके अगोचर एवं
अपवित्र या अनियंत्रित वस्तुओं से लजाते हैं ॥ ७६ ॥
निर्धूयमानास्त्वथ लेशतोऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः ।
कार्यान्तरैरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिर्विस्मरणाय तेषाम् ॥ ७७ ॥
अन्वयः—अथ निर्धूयमानाः तु लेशतः अपि अकुशलाः वितर्काः तिष्ठेयुः, अध्ययन-
क्रियाद्यैः कार्यान्तरैः तेषां विस्मरणाय विधिः सेव्यः एव ॥ ७७ ॥
व्याख्या—अथ =तदनन्तरम्, निर्धूयमानाः=वियुज्यमानाः, तु इति पादपूर्त्य-
र्थम्, लेशतोऽपि = स्तोकमपि, अकुशलाः=अमङ्गलाः, वितर्काः=ऊहापोहाः, तिष्ठेयुः=
विचेरन्, अध्ययनक्रियाद्यैः =स्वाध्यायादिभिः, कार्यान्तरैः=अन्यकार्यैः, तेषाम्=
पूर्वोक्तवितर्काणाम्, विस्मरणाय =स्मृतिनाशाय, विधिः=उपायः, सेव्यः एव =
कर्त्तव्यमेवेत्याशयः ॥ ७७ ॥
हिन्दी—हटाये जाने पर यदि थोड़ा भी अशुभ विचार रह जाय तो अध्ययन
आदि दूसरे कामों के द्वारा उन्हें भुला देने का उपाय करना चाहिए ॥ ७७ ॥
स्वप्तव्यमप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः ।
न त्वेव सञ्चिन्त्यमसन्निमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः ॥ ७८ ॥
अन्वयः—विचक्षणेन स्वप्तव्यम् अपि कायक्लमः वापि निषेवितव्यः एव,
असन्निमित्तं तु नैव सञ्चिन्त्यम्, यत्र अवसक्तस्य अनर्थः भवेत् ॥ ७८ ॥
व्याख्या—विचक्षणेन = विज्ञेन, स्वप्तव्यम्=शेतव्यम्, अपि = चेत्, कायक्लमः—
कायस्य =देहस्य, क्लमः=श्रान्तिः, वाऽपि =अथवाऽपि, निषेवितव्यः =उपासनीयः,
एव, असन्निमित्तम्=अशिवकारणम्, तु =किन्तु, नैव=नास्त्येव, सञ्चिन्त्यम् =विचार्यम्,
यत्र = यस्मिन्, अवसक्तस्य =समाविष्टस्य, अनर्थः=अनिष्टः, भवेत् =स्यात् । श्लोके-
ऽस्मिन् 'अपि' तथा 'एव' शब्दस्य प्रयोगो निरर्थकोऽस्ति ॥ ७८ ॥
हिन्दी—बुद्धिमान् व्यक्ति को या तो सो जाना चाहिए अथवा किसी शारीरिक
श्रम में लग जाना चाहिए, किन्तु कभी भी ऐसे अमङ्गलकारी निमित्त का चिन्तन नहीं
करना चाहिए, जिसमें लीन होने पर अनर्थ हो सकता है ॥ ७८ ॥
यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् ।
प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ॥७९॥
अन्वयः—हि यथा तस्करेभ्यः भीतः निशि प्रियेभ्योऽपि द्वारं दातुं न इच्छेत्,
तथा प्राज्ञः दोषैः भीतः शुभस्य अशुभस्यापि प्रयोगं समं संहरति ॥ ७९ ॥
व्याख्या—हि=यतः, यथा =येन प्रकारेण, तस्करेभ्यः=चोरेभ्यः, भीतः =
भयाक्रान्तः, निशि=रात्रौ, प्रियेभ्योऽपि = प्रेमपात्रेभ्योऽपि, द्वारम्=कपाटम्, दातुम्=