सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानम् ] षोडशः सर्गः ३३७
यथा क्षुधार्तोऽपि विषेण पृक्तं जिजीविषुर्नैच्छति भोक्तुमन्नम् ।
तथैव दोषावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तम् ॥ ७४ ॥
अन्वयः—यथा जिजीविषुः क्षुधार्त्तः अपि विषेण पृक्तम् अन्नं भोक्तुं न इच्छति,
तथैव विद्वान् दोषावहम् इति अवेत्य अशुभं निमित्तं जहाति ॥ ७४ ॥
व्याख्या—यथा=यद्वत्, जिजीविषुः=जीवितुमिच्छुः, क्षुधार्त्तः=क्षुधया=बुभु-
क्षया, आर्तः=पीडितः, अपि=सत्यपि, विषेण=गरलेन, पृक्तम्=मिश्रितम्, अन्नम्
=भोज्यपदार्थम्, भोक्तुम्=खादितुम्, न=नहि, इच्छति=वाञ्छति, तथैव=
तेनैव प्रकारेण, विद्वान्=धीमान्, दोषावहम्—दोषान्=दुर्गुणान्, आवहति=
उत्पादयति, तम्, अवेत्य=ज्ञात्वा, अशुभम्=अशिवम्, निमित्तम्=कारणम्, जहाति=
परित्यजति ॥ ७४ ॥
हिन्दी—जैसे जीने की चाह रखने वाला आदमी भूखे रहने पर भी जहरीला
अन्न नहीं खा सकता, वैसे ही बुद्धिमान् व्यक्ति अमंगलकारी निमित्त को दोषावह
जानकर छोड़ देते हैं ॥ ७४ ॥
न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः ।
गुणं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणोऽपि ततः प्रयाति ॥ ७५ ॥
अन्वयः—दोषतः दोषं यः हि न पश्यति ततः तं वारयितुं कः समर्थः ? यश्च
यत्र गुणे गुणं पश्यति, वार्यमाणः अपि सः ततः प्रयाति ॥ ७५ ॥
व्याख्या—दोषतः=दुःखतः, दोषम्=दुःखम्, यः=नरः, हि=यतः, न=नहि,
पश्यति=अवलोकयति, ततः=तत्पश्चात्, तम्=नरम्, वारयितुम्=अवरोद्धुम्,
कः=कोऽपि, समर्थः=शक्तः ? यश्च=यो जनश्च, यत्र=यस्मिन्, गुणे=धर्मे,
गुणम्=धर्मम्, पश्यति=अवलोकयति, वार्यमाणोऽपि=वारितः सन्नपि, ततः=गुणतः,
प्रयाति=याति ॥ ७५ ॥
हिन्दी—जो व्यक्ति दोष को दोष नहीं समझता, उससे उसको कौन हटा सकता
है और जो व्यक्ति जिस गुण को गुण समझता है, वह रोके जाने पर भी वहीं पहुँच
जाता है ॥ ७५ ॥
व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तैः ।
कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ॥ ७६ ॥
अन्वयः—कुलप्रसूताः हि अशुभैः मनःप्रचारैः प्रवृत्तैः मनस्वी वपुष्मान् युवाकण्ठे
विषक्तैः अचाक्षुषैः अप्रयतैः इव व्यपत्रपन्ते ॥ ७६ ॥
व्याख्या—कुलप्रसूताः—कुले=सद्वंशे, प्रसूताः=समुत्पन्नाः, अर्थात्कुलीनजनाः,
हीति निश्चयेन, अशुभैः=अशिवैः, मनःप्रचारैः=मानसिकैः, प्रवृत्तैः=परायणैः,
मनस्वी=दृढनिश्चयी, वपुष्मान्—वपुः अस्ति अस्येति=रूपवान्, युवा=तरुणः,
कण्ठे=गले, विषक्तैः=संसक्तैः, अचाक्षुषैः=चक्षुषा गृहीतं चाक्षुषम्, (चक्षुष्+अण्)