सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३३६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—बलीयसः=शक्तिशालिनः, क्लेशगणस्य=दुःखसमूहस्य, अनादिकालेा-
पचितात्मकत्वात्—न आदिः अनादिः, अनादिश्चासौ कालः अनादिकालः, तस्मादुपचितः,
तस्य भावस्तस्मात् = चिरकालोपसञ्चितात्मकत्वात्, सम्यक् = सर्वथा, प्रयोगस्य =
अनुष्ठानस्य, च = पुनः, दुष्करत्वात् = कष्टसाध्यत्वात्, दोषाः = अशुभाः, हि = यतः,
सहसा = हठात्, छेत्तुम् = कर्तयितुम्, न = नहि, शक्याः = सम्भवाः, भवन्ति ॥ ७१ ॥
हिन्दी—चिरकाल से संचित हो जाने के कारण दोष-समूह बलवान् हो जाता
है, फिर ठीक ढंग से उद्योग करना कठिन हो जाता है। इसलिए सहसा ही दोषों
का उन्मूलन नहीं किया जा सकता है ॥ ७१ ॥
अण्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण ।
तद्वत्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन्निमित्तान्तरसेवनेन ॥ ७२ ॥
अन्वयः—यथा विदुषा नरेण अण्व्या अण्या अन्या विपुलाणिः निर्वाह्यते, तद्वत्
निमित्तान्तरसेवनेन एव तत् अकुशलं निमित्तं क्षिपेत् ॥ ७२ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, विदुषा = प्राज्ञेन, नरेण = मनुष्येन, अण्व्या = लघ्वेन,
अन्या = अपरेण, विपुलाणिः = विशालकीलम्, निर्वाह्यते = निष्कासयति, तद्वत् =
तथैव, निमित्तान्तरसेवनेन = भिन्नकारणोपासनेन, एव, तत् = पूर्वोक्तम्, अकुशलम् =
अमङ्गलम्, निमित्तम् = कारणम्, क्षिपेत् = बहिःक्षिपेत् ॥ ७२ ॥
हिन्दी—जैसे कुशल कारीगर छोटी पच्चर देकर बड़ी पच्चर को बाहर निकाल
देता है, उसी तरह दूसरे निमित्त का प्रयोग कर बड़े एवं अमंगलकारी निमित्त को
बाहर निकाल देना चाहिए ॥ ७२ ॥
तथाप्यथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः ।
हेयः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन ॥ ७३ ॥
अन्वयः—अथ तथापि अध्यात्मनवग्रहत्वात् अशुभः वितर्कः नैव उपशाम्येत्,
तद्दोषपरीक्षणेन अध्वगेन सश्वापदः मार्गः इव सः हेयः ॥ ७३ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, तथापि = अध्यात्मसेवनेनापि, अध्यात्मनवग्रहत्वात्
—नवः = नूतनः, चासौ ग्रहः = ग्रहणम्, नवग्रहः, अध्यात्मस्य = आत्मचिन्तनस्य,
नवग्रहस्तस्य भावस्तस्मात्, अशुभः = अशिवः, वितर्कः = अनिष्टचिन्तनम्, नैव =
नास्त्येव, उपशाम्येत् = शान्तिं गमयेत्, तद्दोषपरीक्षणेन—तस्मिन् दोषस्तस्य परी-
क्षणेन = तस्य दुर्गुणस्य समीक्षणेन, अध्वगेन = पथिकेन, अध्वनि गच्छतीति अध्व-
गस्तेन, सश्वापदः—श्वापदेन = हिंसकेन, सह = युक्तः, मार्गः = अध्वः, इव = यथा,
सः = दुर्गुणः, हेयः = परित्याज्यः ॥ ७३ ॥
हिन्दी—इतना होने पर भी यदि हाल में अध्यात्म मार्ग ग्रहण करने के कारण
अशुभ विचार शान्त न हो तो उसकी बुराई की जांच करके उसका परित्याग कर
देना चाहिए, जैसे कि यात्री हिंसक पशुओं से सेवित राह छोड़ देता है ॥ ७३ ॥