सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३३५
हिन्दी- इस तरह बुद्ध ने नन्द को अनुचित का परित्याग एवं उचित उपाय का
सेवन बतलाया; और फिर नन्द ने जो कुछ आचरण किया था, उसको जानकर उन्होंने
अनिष्ट चिन्तन के विनाश का उपाय बतलाया ॥ ६८ ॥
यथा भिषक् पित्तकफानिलानां यं एव कोपं समुपैति दोषः ।
शमाय तस्यैव विधिं विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैव बुद्धः ॥ ६९ ॥
अन्वयः—यथा भिषक् पित्तकफानिलानां यः एव दोषः कोपं समुपैति तस्यैव
शमाय विधिं विधत्ते, तथैव बुद्धः दोषेषु व्यधत्त ॥ ६९ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, भिषग् = वैद्यः, पित्तकफानिलानाम् = वातपित्त-
कफानाम्, यः एव = यदेव, दोषः = विकारः, कोपम् = प्रचण्डरूपम्, समुपैति =
प्राप्नोति, तस्यैव = शारीरिकविकारस्यैव, शमाय = उपशमनाय, विधिम् = उपायम्,
विधत्ते = करोति, तथैव = तद्वदेव, बुद्धः = सुगतः, दोषेषु = वातपित्तादिकेषु, व्यधत्त =
कथयामास । शरीरे वातपित्तकफा एव त्रिदोषपदेन व्यवह्रियन्ते । शरीरे एतेषां स्थिति-
रावश्यकोऽपि अस्ति तथैतेपामुत्कटरूपं रोगजनकमस्ति । अतः आयुर्वेदविज्ञाता रोग-
स्य मूले निहिते वातपित्तादीनां भीषणतां परिज्ञाय तस्यैव शमनाय चोपचारं करोति,
तदा रोगस्य स्वतः निवृत्तिं भवति ॥ ६९ ॥
हिन्दी-जैसे वैद्य शरीर में वात, पित्त या कफ में से जिस दोष का प्रकोप होता
है उसी के शमन हेतु चिकित्सा करता है, उसी प्रकार बुद्ध ने नन्द को रागादि
दोषों के सम्बन्ध में बतलाया ॥ ६९ ॥
एकेन कल्पेन स चेन्न हन्यात् स्वभ्यस्तभावादशुभान् वितर्कान् ।
ततो द्वितीयं क्रममारभेत न त्वेव हेयो गुणवान् प्रयोगः ॥ ७० ॥
अन्वयः—स्वभ्यस्तभावात् चेत् अशुभान् वितर्कान् एकेन कल्पेन न हन्यात्, ततः
द्वितीयं क्रमम् आरभेत्, गुणवान् प्रयोगः तु नैव हेयः ॥ ७० ॥
व्याख्या—स्वभ्यस्तभावात् = सुदृढसंस्कारवशात्, चेत् = यदि, अशुभान् =
अशिवान्, वितर्कान् = अनिष्टविचारान्, एकेन = एकमात्रेण, कल्पेन = उपायेन, न =
नहि, हन्यात् = विनाशयेत्, ततः = तत्पश्चात्, द्वितीयम् = अपरम्, क्रमम् = उपायम्,
आरभेत् = आरम्भं कुर्यात्, गुणवान् = श्रेष्ठजनः, प्रयोगः = व्यवहारः, तु नैव, हेयः =
त्याज्यः, अस्तीति ॥ ७० ॥
हिन्दी-संस्कारवश यदि किसी एक उपाय से अनिष्ट चिन्तनों का विनाश न हो
तो फिर किसी दूसरे उपाय को शुरू करें, किन्तु उत्तम उद्योग को कभी न छोड़ें ॥७०॥
अनादिकालोपचितात्मकत्वाद् बलीयसः क्लेशगणस्य चैव ।
सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः ॥७१॥
अन्वयः—बलीयसः क्लेशगणस्य अनादिकालोपचितात्मकत्वात् सम्यक् प्रयोगस्य
च दुष्करत्वाद् दोषाः हि सहसा छेत्तुं न शक्याः ॥ ७१ ॥