सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३३४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जैसे सुनार सोने को यथावसर अंगीठी में धौंकता है, फिर समय पर
पानी में डुबोता है, फिर समय पर उसे वैसे ही छोड़ देता है ॥ ६५ ॥
दहेत् सुवर्णं हि धमन्नकाले जले क्षिपन् संशमयेदकाले ।
न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥ ६६ ॥
अन्वयः—सुवर्णं हि अकाले धमन् दहेत्, अकाले जले क्षिपन् संशमयेत्, अकाले
समुपेक्षमाणः एनं सम्यक् परिपाकं चापि न नयेत् ॥ ६६ ॥
व्याख्या—सुवर्णम् = कनकम्, हि = यतः, अकाले = असमये, धमन् = धुक्षन्,
दहेत् = प्रज्वलेत्, अकाले = अनवसरे, जले = सलिले, क्षिपन् = सिञ्चन्, संशमयेत् =
उपशमयेत्, अकाले = अनवसरे, समुपेक्षमाणः = उपेक्षां कुर्वन्, एनम्= कनकम्, सम्यक् =
सुष्ठुतया, परिपाकम् = परिपक्वताम्, चापि, न = नहि, नयेत् = प्रापयेत् ॥ ६६ ॥
हिन्दी—क्योंकि सोने को अनवसर में धौंक कर जला डालेगा, असमय में उसे
पानी में डालकर ठंडा कर देगा और असमय में उसे अलग हटाकर ठीक से पकने
नहीं देगा ॥ ६६ ॥
सम्प्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य ।
सम्यङ्निमित्तं मनसा त्ववेक्ष्य नाशो हि यत्नोऽप्यनुपायपूर्वः ॥ ६७ ॥
अन्वयः—तथैव सम्प्रग्रहस्य प्रशमस्य काले चैव समुपेक्षणस्य सम्यक् निमित्तं
तु मनसा अवेक्ष्य हि अनुपायपूर्वः यत्नः नाशः ॥ ६७ ॥
व्याख्या—तथैव = तेनैव रूपेण, सम्प्रग्रहस्य = उद्योगस्य, प्रशमस्य = शान्तेः,
काले = अवसरे, चैव, समुपेक्षणस्य = उपेक्षाभावस्य, सम्यक् = सुष्ठुतया, निमित्तम् =
कारणम्, तु = किन्तु, मनसा = चेतसा, अवेक्ष्य = दृष्ट्वा, हि = यतः, अनुपायपूर्वः =
न उपायपूर्वः इति = अनुचितोपायेन, यत्नः = प्रयत्नः, नाशः = विनाशो भवति ॥ ६७॥
हिन्दी—इसी तरह मन के उद्योग, शान्ति और यथावसर उपेक्षा के लिए सम्यक्
भावना की पहचान करनी चाहिए, क्योंकि अनुचित उपाय से किया गया प्रयत्न नष्ट
हो जाता है ॥ ६७ ॥
इत्येवमन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे ।
भूयश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीनुवाच ॥ ६८ ॥
अन्वयः—सुगतः तस्मै इत्येवम् अन्यायनिर्वर्त्तनं च न्यायं च बभाषे, भूयश्च
तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीन् उवाच ॥ ६८ ॥
व्याख्या—सुगतः = तथागतः, तस्मै = स्वानुजाय, इत्येवम् = अनेन प्रकारेण,
अन्यायनिर्वर्त्तनम् = अन्यायस्य = अनुचितस्य, निर्वर्त्तनम् = विरक्तभावम्, च = पुनः,
न्यायम् = उचितम्, च = पुनः, बभाषे = कथितवान्, भूयंश्च = पुनश्च, तच्चरितम्—
तत् = तस्य, चरितम् = चरित्रम्, विदित्वा = ज्ञात्वा, वितर्कहानाय = वितर्कस्य =
अनिष्टचिन्तनस्य, हानम् = विनाशम्, तस्मै, विधीन् = उपायान्, उवाच = अवोचत् ॥६८॥