सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३३३
मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा चैव भवत्ययोगः ।
ताभ्यां हि सम्मोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षमिवोपनीय ॥ ६३ ॥
अन्वयः—मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्रा अशुभा चैव अयोगः भवति, हि ताभ्यां
रूक्षम् उपनीय वाय्वात्मकः इव भूयः सम्मोहम् उपैति ॥ ६३ ॥
व्याख्या — मोहेन = आसक्त्या, अनुबद्धः = सम्बद्धस्तस्मिन्, मनसः = हृदयस्य,
प्रचारे = निरन्तरव्यवहारे, मैत्रा=मैत्री, अशुभा चैव=अशिवा चैव, अयोगः =नोपयुक्तः,
भवति = अस्ति, हि = यतः, ताभ्याम् =मैत्राशुभाभ्याम्, रूक्षम् = अस्रिग्धम्, उपनीय =
उपभुज्य, वाय्वात्मकः — वायुः = पवनः, आत्मा = प्रकृतिर्यस्य सः, इव = यथा, भूयः =
प्रभूतम्, सम्मोहम् = मूर्च्छाम्, उपैति = आप्नोति ॥ ६३ ॥
हिन्दी —चित्त का व्यापार जब मोहग्रसित हो तब मैत्री और रागोपभोग का
चिन्तन उपयुक्त नहीं होता है; क्योंकि इन दोनों के सेवन से मोह और भी बढ़ जाता
है, जैसे वातरोग-पीड़ित व्यक्ति रूखे पदार्थ खाकर और भी मूर्च्छित हो जाता है ॥६३॥
मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदं प्रत्ययताविहारः ।
मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ॥ ६४ ॥
अन्वयः—मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्तौ तु अयं प्रत्ययताविहारः सेव्यः, वाय्वा-
त्मके स्निग्धः उपचारः इव मूढे मनसि हि एषः शान्तिमार्गः ॥ ६४ ॥
व्याख्या — मोहात्मिकायां—मोहः = आसक्तिः, आत्मा = जीवनम्, यस्याः सा
तस्याम्, मनसः = हृदयस्य, प्रवृत्तौ = रुचौ, तु, अयम् = एषः, प्रत्ययताविहारः—प्रत्य-
यतायाः = कारणतायाः, विशेषेण हारः = ग्रहणमिति, सेव्यः = सेवनीयः, वाय्वात्मके =
वातप्रकृतिके, स्निग्धः = स्नेहयुक्तः, उपचारः =चिकित्सा, इव = यथा, मूढे = आसक्ति-
सम्पन्ने, मनसि = चेतसि, हि = यतः, एषः =अयम्, शान्तिमार्गः = शमपथः अस्ति ॥६४॥
हिन्दी —यदि मानसिक प्रवृत्ति मोहग्रस्त हो जाय तो कार्य-कारणभाव का चिन्तन
करना चाहिए, क्योंकि मोहग्रस्त चित्त के लिए यही शान्ति का पथ है; जैसे वातरोग
से पीड़ित व्यक्ति के लिए स्निग्ध उपचार शान्तिप्रद होता है ॥ ६४ ॥
उल्कामुखस्थं हि यथा सुवर्णं सुवर्णकारो धमतीह काले ।
काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ॥ ६५ ॥
अन्वयः—यथा हि सुवर्णकारः इह उल्कामुखस्थं सुवर्णं काले धमति, काले
जलेन परिप्रोक्षयते; क्रमेण च काले समुपेक्षते ॥ ६५ ॥
व्याख्या — यथा = येन रूपेण, हि = यतः, सुवर्णकारः = कलादः, उल्कामुखस्थम् —
उल्कायाः = अङ्गारधानिकायाः, मुखे = मण्डले, तिष्ठति = विद्यते, इति तम्, सुवर्णम् =
कनकम्, काले = यथावसरे, धमति = धुक्षयति, काले = उचितसमये, जलेन = अम्बुना,
परिप्रोक्षयते = सिञ्चति, क्रमेण = क्रमपूर्वकेन, च = पुनः, काले = समये, समुपेक्षते =
यथास्थितिं क्षिपति ॥ ६५ ॥
सौ०-25