सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३३२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या-रागोद्धते=आसक्त्योत्तेजिते, चेतसि=चित्ते, धैर्येम्=धृतिम्, एत्य
=प्राप्य, तु=किन्तु, अशुभम्=अनिष्टम्, निमित्तम्=साधनम्, निषेवितव्यम्=
सेवनीयम्, हि=यतः, एवम्=अनेन प्रकारेण, रागात्मकः=आसक्तियुक्तः, रूक्षम्=
अस्निग्धम्, उपयुज्य=भोजनं कृत्वा, कफात्मकः इव=कफप्रकृतिपुरुषवत्, शर्म=
मङ्गलम्, उपैति = प्राप्नोति ॥ ६० ॥
हिन्दी-आसक्ति से मन जब उत्प्रेरित हो, तब अशुभ साधन का सेवन करना
चाहिए, क्योंकि ऐसे मनुष्य उसी तरह लाभ प्राप्त करता है जैसे कफपीडित व्यक्ति
रूखे-सूखे भोजन करके लाभान्वित होता है ॥ ६० ॥
व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् ।
द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्ष्ण इवोपचारः ॥ ६१ ॥
अन्वयः—व्यापाददोषेण उदीर्णे मनसि तु अशुभं निमित्तं न सेवितव्यम्, हि
द्वेपात्मकस्य अशुभाः पित्तात्मनः तीक्ष्णः उपचारः इव वधाय ॥ ६१ ॥
व्याख्या-व्यापाददोषेण-व्यापादः =द्वेषञ्चासौ, दोषः =दुर्गुणस्तेन, उदीर्णे =
उद्विग्ने, मनसि =चेतसि, तु=अपितु, अशुभम् =अनिष्टकरम्, निमित्तम् =कारणम्,
न=नहि, सेवितव्यम् =उपासनीयम्, हि=यतः, द्वेषात्मकस्य-द्वेषः =विरोधः,
आत्मा = जीवनम्, यस्य तस्य, अशुभाः =अशिवाः, पित्तात्मनः—पित्तम्=धर्मञ्चञ्चिका,
आत्मा = प्रकृतिर्यस्य तस्य, तीक्ष्णः =तिक्तोष्णम्, उपचारः =भैषजम्, इव=यथा,
वधाय=मारणाय भवति । पित्तप्रकृतिपुरुषाय तीक्ष्णपदार्थस्य सेवनमायुर्वेदानुसारेण
घातकं भवति ॥ ६१ ॥
हिन्दी-जब मन द्वेष रूपी दुर्गुणों से उद्विग्न हो तब भोगमूलक साधनों का
सेवन नहीं करना चाहिए, क्योंकि द्वेषपूर्ण हृदय वाले मनुष्य के लिए अशुभ का सेवन
वैसे ही घातक होता है जैसे पित्त प्रकृति वाले व्यक्ति के लिए चरपरा उपचार ॥६१॥
व्यापाददोषक्षुभिते तु चित्ते सेव्या स्वपक्षोपनयेन मैत्री ।
द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचारः ॥ ६२ ॥
अन्वयः—व्यापाददोषक्षुभिते धित्ते तु स्वपक्षोपनयेन मैत्री सेव्या, हि मैत्री
द्वेषात्मनः शीतः उपचारः पित्तात्मनः इव प्रशमाय ॥ ६२ ॥
व्याख्या—व्यापाददोषक्षुभिते = द्वेषदुर्गुणदग्धे, चित्ते=हृदये, तु, स्वपक्षोपनयेन—
स्वस्य = निजस्य, पक्षस्य = रूपस्य, उपनयेन = समीपानयनेन, मैत्री=सौहार्दम्, सेव्या
=सेवनीया, हि = यतः, मंत्री = मित्रत्वम्, द्वेषात्मनः = विद्वेषिणः, शीतः = शीतलम्,
उपचारः =चिकित्सा, पित्तात्मनः = पित्तात्मकस्य, इव =यथा, प्रशमाय =शान्तये
भवति ॥ ६२ ॥
हिन्दी—द्वेष रूपी दुर्गुण से जब चित्त उद्विग्न हो तब सबको मैत्री-भावना से
स्वीकार करना चाहिए, क्योंकि ईर्ष्यालु व्यक्ति के लिए मैत्री-भावना उसी तरह शान्ति-
दायक होती है, जैसे कि पित्त प्रकृति के लिए ठंडा उपचार ॥ ६२ ॥