सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 385, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ेंआर्यसत्यव्याख्यानः ] षोडशः सर्गः ३३१
हिन्दी—मन में आलस जगने पर अथवा उसके उत्तेजित होने पर उपेक्षा उत्पन्न
करने वाले साधनों का सेवन नहीं करना चाहिए, क्योंकि ऐसा करने से घोर अनिष्ट
की आशंका होती है; जैसे रोगी के रोग की उपेक्षा करने पर अत्यधिक अनिष्ट की
आशंका होती है ॥ ५७ ॥
यत् स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः ।
एवं हि कृत्याय भवेत् प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयात: ॥ ५८ ॥
अन्वयः—चेतसि साम्यं गते यत् उपेक्षानियतं निमित्तं स्यात् तस्य कालः,
एवं हि प्रयोगः विधेयाश्वः प्रयात: रथः इव कृत्याय भवेत् ॥ ५८ ॥
व्याख्या—चेतसि = चित्ते, साम्यं = समताम्, गते = प्राप्ते, यत् उपेक्षानियतम् =
उपेक्षोत्पादकं, निमित्तं = साधनं, स्यात् = भवेत्, तस्य = साधनस्य, कालः =
अवसरः, एवम् = अनेनैव रूपेण, हि = यतः, प्रयोगः = व्यवहारः, विधेयाश्वः = विनम्र-
वाजी, प्रंयातः = गतः, रथः = स्यन्दनम्, इव = यथा, कृत्याय = साफल्याय, भवेत् =
स्यात् ॥ ५८ ॥
हिन्दी—जब चित्त समता की स्थिति में आ जाय तब उपेक्षा-मूलक साधनों का
प्रयोग समुचित है, क्योंकि ऐसे प्रयोग से सफलता ठीक उसी तरह मिलती है जैसे
विनीत घोड़े वाले रथ से चलने पर गन्तव्य सुलभ हो जाता है ॥ ५८ ॥
रागोद्भवव्याकुलितेऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः ।
रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ इवोपयुज्य ॥ ५९ ॥
अन्वयः—रागोद्भवव्याकुलिते अपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिः न कार्यः, हि
रागात्मकः मैत्रया कफक्षोभः स्नेहम् उपयुज्य इव मुह्यति ॥ ५९ ॥
व्याख्या—रागोद्भवव्याकुलिते - रागस्य = आसक्तेः, उद्भवः = विकारस्तेन व्या-
कुलितः = पीडितस्तस्मिन्, अपि = चेत्, चित्ते = हृदये, मैत्रोपसंहारविधिः = सौहा-
र्दोपचारभावः, न = नहि, कार्यः = विधेयः, हि = यतः, रागात्मकः = आसक्तिस्व-
रूपः, मैत्रया = सुहृद्भावनया, कफक्षोभः = कफपीडितः, स्नेहम् = तैलिकपदार्थम्,
उपयुज्य = भुक्त्वा, इव = यथा, मुह्यति = मूर्च्छति ॥ ५९ ॥
हिन्दी—आसक्ति की उत्तेजना से व्याकुल हृदय में सुहृद-भावना का उपचार
नहीं करना चाहिए, क्योंकि रागात्मक मैत्री-भावना से मोह बढ़ जाता है, ठीक उसी
तरह जैसे स्निग्ध पदार्थ के भोजन से कफ-पीड़ित व्यक्ति मूर्च्छित हो जाता है ॥ ५९ ॥
रागोद्धते चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् ।
रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रूक्षमिवोपयुज्य ॥ ६० ॥
अन्वयः—रागोद्धते चेतसि धैर्यम् एत्य तु अशुभं निमित्तं निषेवितव्यम्, हि एवं
रागात्मकः रूक्षम् उपयुज्य कफात्मकम् इव शर्म उपैति ॥ ६० ॥