सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३३० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
शमावहं यन्नियतं निमित्तं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने ।
एवं हि भूयो लयमेति चित्तमनीर्यमाणोऽग्निरिवाल्पसारः ॥ ५५ ॥
अन्वयः—लीयमाने चेतसि यत् शमावहं नियतं निमित्तं तत् न सेव्यम्, एवं
हि चित्तम् अनीर्यमाणः अल्पसारः अग्निरिव भूयः लयम् एति ॥ ५५ ॥
व्याख्या—लीयमाने = प्रलीयमाने, चेतसि = चित्ते, यत् शमावहम् = शान्ति-
कारकम्, नियतम् = स्थिरीकृतम्, निमित्तम् = साधनम्, तन्न सेव्यम् = तन्नोपासित-
व्यम्, एवं हि = अनेन रूपेण, चित्तम् = चेतसम्, अनीर्यमाणः = अप्रेर्यमाणः, अल्पसारः—
अल्पम् = स्तोकम्, सारम् = बलम्, यस्य सः, अग्निः = अनलः, इव = यथा, भूयः =
अत्यधिकम्, लयम् = शान्तिम्, एति = प्राप्नोति ॥ ५५ ॥
हिन्दी—जब मन में आलस्य भरा हो तब शान्तिप्रद साधनों का प्रयोग नहीं
करना चाहिए, क्योंकि इससे मन और शिथिल हो जाता है, जैसे थोड़ी-सी आग
सुलगाये नहीं जाने पर बुझ जाती है ॥ ५५ ॥
प्रग्राहकं यन्नियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः ।
क्रियासमर्थं हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥ ५६ ॥
अन्वयः—चेतसि लयं गते सति यत् प्रग्राहकं नियतं निमित्तं तस्य कालः, तथा हि
मनः मन्दायमानः अग्निः इन्धनेन इव क्रियासमर्थं स्यात् ॥ ५६ ॥
व्याख्या—चेतसि = चित्ते, लयं गते सति = लीने जाते सति, यत् प्रग्राहकं =
यत्प्रेरकम्, नियतम् = निश्चितम्, निमित्तम् = साधनम्, तस्य = पूर्वोक्तस्य, कालः =
समयः, तथा = तेन रूपेण, हि = यतः, मनः = चित्तम्, मन्दायमानः = परिक्षीयमाणः,
अग्निः = वह्निः, इन्धनेन = इध्मेन, इव = यथा, क्रियासमर्थम् = क्रियाशक्तिसमन्वितम्,
स्यात् = जायेत ॥ ५६ ॥
हिन्दी—मन के आलस्य में डूब जाने पर प्रेरक साधन का सेवन करना समयो-
चित है, क्योंकि ऐसा करने से मन कार्य करने में सक्षम हो जाता है; जैसे बुझती हुई
आग जलावन पड़ने से धधक उठती है ॥ ५६ ॥
औपेक्षिकं नापि निमित्तमिष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा ।
एवं हि तीव्रं जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ॥ ५७ ॥
अन्वयः—लयं गते चेतसि सोद्धवे वा औपेक्षिकं निमित्तं नापि इष्टम्, एवं हि
आतुरस्य उपेक्षितः व्याधिः इव तीव्रम् अनर्थं जनयेत् ॥ ५७ ॥
व्याख्या—लयं गते = ऐक्यरूप्यं गते, चेतसि = मनसि, सोद्धवे = उत्तेजनासहिते,
वा = अथवा, औपेक्षिकम् = औदासीन्यम्, निमित्तम् = साधनम्, नापि, इष्टम् =
अभीष्टम्, एवम् = अनेन प्रकारेण, हि = यतः, आतुरस्य = रोगाकुलस्य, उपेक्षितः =
अवधीरिताः, व्याधिः = रोगः, इव = यथा, तीव्रम् = प्रचण्डम्, अनर्थम् = अनिष्टम्,
जनयेत् = उत्पादयेत् ॥ ५७ ॥