सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 293, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 293

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २३९
जीवितुम् = जीवोपेतुम्, इच्छा = अभिलापा यस्य, तस्य आतुरः=रोगी, इव=यथा,
सद्यः=तत्क्षणम्, स्वस्थः=निरोगः, इव=यथा, अभवत्=बभूव ॥ ६ ॥
हिन्दी—स्वर्ग की चाह मिटते ही वह तुरन्त ठीक उसी तरह नीरोग हो गया,
जैसे जीने की इच्छा रखनेवाला रोगी स्वादिष्ट कुपथ्य से परहेज कर शीघ्र स्वस्थ हो
जाता है ॥ ६ ॥
विसस्मार प्रियां भार्यामप्सरोदर्शनाद्यथा ।
तथाऽनित्यतयोद्विग्नस्तत्याजाप्सरसोऽपि सः ॥ ७ ॥
अन्वयः—यथा अप्सरोदर्शनात् सः प्रियां भार्याँ विसस्मार तथा अनित्यतया
उद्विग्नः अप्सरसोऽपि तत्याज ॥ ७ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, अप्सरोदर्शनात्—अप्सरसाम्=दिव्याङ्गनानाम्,
दर्शनात्=अवलोकनात्, सः=नन्दः, प्रियाम्=कान्ताम्, भार्याम्=पत्नीम्, विस-
स्मार=विस्मृतवान्, तथा=तेनैव रूपेण, अनित्यतया=नश्वरतया, उद्विग्नः=
व्याकुलः, अप्सरसोऽपि=स्वर्वैश्याऽपि, तत्याज=जहौ ॥ ७ ॥
हिन्दी—जैसे प्यारी पत्नी को नन्द अप्सराओं को देखते ही भूल गया था, ठीक
उसी तरह स्वर्गीय वस्तुओं की अनित्यता को जानकर तथा व्यग्र होकर उसने स्वर्ग
की अभिलाषा भी त्याग दी ॥ ७ ॥
महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् ।
संवेगाच्च सरागोऽपि वीतराग इवाभवत् ॥ ८ ॥
अन्वयः—महता अपि भूतानाम् आवृत्तिः इति चिन्तयन् संवेगात् च सरागोऽपि
वीतराग इव अभवत् ॥ ८ ॥
व्याख्या—महतामपि=श्रेष्ठजनानामपि, भूतानाम्=जीवानाम्, आवृत्तिः=
गमनागमनम्, इति=इत्थम्, चिन्तयन्=विचारयन्, संवेगात्=प्रसभेन, च=पुनः,
सरागोऽपि—रागेण=आसक्त्या, सहितः=समन्वितः, वीतराग इव—वीतः=
समाप्तिंगतः, रागः=आसक्तिर्यस्य सः तद्वत्, इवेति सम्भावनायामतः उत्प्रेक्षा-
ऽलङ्कारोऽत्र ॥ ८ ॥
हिन्दी—महापुरुषों को भी इस मर्त्यलोक में लौटना पड़ता है, यह जानकर वह
कुछ सोचने लगा, फिर संवेग के कारण वह कामी होकर भी विरागी जैसा लगने
लगा ॥ ८ ॥
बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये ।
धातुरेधिरिवाख्याते पठितोऽक्षरचिन्तकैः ॥ ९ ॥
अन्वयः—तस्य हि सः संवेगः श्रेयसः वृद्धये अक्षरचिन्तकैः आख्याते पठितः' एधिः
धातुः इव बभूव ॥ ९ ॥
व्याख्या—तस्य=नन्दस्य, हीति निश्चयेन, सः=पूर्वोक्तः, संवेगः=आतुरभयम्,
श्रेयसः=सुकृतेः, वृद्धये=अभिवर्द्धनाय, अक्षरचिन्तकैः=वैयाकरणैः, आख्याते=