सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

द्वादशः सर्गः
प्रत्यवमर्शः
श्रद्धा से संयमित पुरुष का जब विवेक जग जाता है ।
मुक्ति-युक्ति में तब चंचल मन शरण्यैक बन जाता है ॥
अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यथ चोदितः ।
आनन्देन तदा नन्दः परं व्रीडमुपागमत् ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ 'अप्सरोभृतको धर्मं चरसि' इति आनन्देन चोदितः तदा नन्दः परं
व्रीडम् उपागतः ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ इति सर्गारम्भे, ततः, अप्सरोभृतकः—अप्सरसः = दिव्याङ्गनायाः
भृतकः—भृतम् = पालितम्, उपजीवतीति = जीवनयापनं करोतीति, भृतकः=परिचरः,
दिव्याङ्गनापरिचरो भूत्वा, धर्मम् = परिव्राजकव्रतम्, चरसि = करोसि, इति = अनेन
रूपेण, आनन्देन = दिव्यभिक्षुणा, चोदितः = प्रेरितः, नन्दः = तथागतानुजः, परम् =
अत्यधिकम्, व्रीडम् = लज्जाम्, उपागतः = सम्प्राप्त इति ॥ १ ॥
हिन्दी—तब 'अप्सराओं को पाने के लिए ही तप कर रहे हो' आनन्द के द्वारा
ऐसा कहने पर नन्द अत्यधिक लज्जित हुआ ॥ १ ॥
तस्य व्रीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् ।
अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ॥ २ ॥
अन्वयः—महता व्रीडेन तस्य हृदि प्रमोदः न अभवत्, अप्रामोद्येन विमुखं मनः
व्रते न अवतस्थे ॥ २ ॥
व्याख्या—महता = अत्यधिकेन, व्रीडेन = लज्जया, तस्य = नृपनन्दस्य, हृदि =
हृदये, प्रमोदः = हर्षः, न = नहि, अभवत् = बभूव, अप्रामोद्येन—न = नहि, प्रामो-
द्यम् = हर्षम्, तेन = आनन्दाभावेन, विमुखम् = उदासीनम्, मनः = चेतः, व्रते =
नियमे, न = नहि, अवतस्थे = अलग्नत् ॥ २ ॥
हिन्दी—अत्यधिक लज्जा के कारण यह सुनकर तपश्चर्या में उसका मन नहीं
लगा, उसके मन में खुशी नहीं हुई, वह उदास हो गया ॥ २ ॥
कामरागप्रधानोऽपि परिहाससमोऽपि सन् ।
परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ॥ ३ ॥
अन्वयः—कामरागप्रधानोऽपि परिहाससमोऽपि सन् हेतौ परिपाकगते सः तद् वचः
न ममृषे ॥ ३ ॥
सौ०-19