सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२३४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
प्राप्तः, पुनः = भूयः, पुण्ये क्षीणे सति, आवृत्तः = परिवृत्तः, गर्भवासम् = मातृगर्भे,
उपेयिवान् = प्राप्तवान् ॥ ५७ ॥
हिन्दी—सात साल तक मैत्रीभाव से रहकर सुनेत्र यहाँ से ब्रह्मलोक गया और
पुण्य क्षीण होते ही वहाँ से लौटकर मातृगर्भ में निवास किया ॥ ५७ ॥
यदा चैश्वर्यवन्तोऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः ।
को नाम स्वर्गवासाय क्षेष्णवे स्पृहयेद् बुधः ॥ ५८ ॥
अन्वयः—यदा च ऐश्वर्यवन्तः स्वर्गवासिनः अपि क्षयिणः को नाम बुधः क्षेष्णवे
स्वर्गवासाय स्पृहयेत् ॥ ५८ ॥
व्याख्या—यदा = यावत्, च = पुनः, ऐश्वर्यवन्तः = विभवशालिनः, स्वर्गवासिनः =
दिवौकसः, अपि, क्षयिणः = अपचयिनः, को नाम = किमर्थम् ? बुधः = बुद्धिमान्,
क्षेष्णवे = क्षयिने, स्वर्गवासाय = दिवि निवासाय, स्पृहयेत् = कामयेत् ॥ ५८ ॥
हिन्दी—जब वैभवशाली स्वर्गवासी भी नष्ट होते हैं, तब फिर कौन बुद्धिमान्
व्यक्ति इस क्षयिष्णु स्वर्ग-निवास की कामना करे, अर्थात् ऐसे भंगुर स्वर्ग की कामना
किसी को नहीं करनी चाहिए ॥ ५८ ॥
सूत्रेण बद्धो हि यथा विहङ्गो व्यावर्तते दूरगतोऽपि भूयः ।
अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतोऽपि दूरं पुनरेति लोकः ॥ ५९ ॥
अन्वयः—यथा सूत्रेण बद्धः विहगः दूरगतः अपि हि भूयः व्यावर्तते, तथा अज्ञान-
सूत्रेण बद्धः दूरं गतोऽपि लोकः पुनः एति ॥ ५९ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, सूत्रेण = तन्तुना, बद्धः = अवबद्धः, विहगः =
खगः, दूरगतः = अन्तरालेऽपि गतः, हीति निश्चयेन, भूयः = पुनः, व्यावर्तते = परावर्तते,
तथा = तेनैव रूपेण, अज्ञानसूत्रेण = मूर्खत्वरज्जुना, बद्धः = निगडितः, दूरं गतोऽपि =
दूरे व्रजतोऽपि, लोकः = जनः, पुनः = भूयः, एति = आयाति ॥ ५९ ॥
हिन्दी—डोरी से बँधी चिड़ियां जैसे दूर जाकर भी लौट आती है, उसी तरह
मूर्खता रूपी डोरी से बँधा व्यक्ति आगे बढ़कर भी पीछे लौट आता है ॥ ५९ ॥
कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद्
भुक्त्वा वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद् बन्धनम् ।
तद्वद् द्यां प्रतिभूवदात्मनियमैर्ध्यानादिभिः प्राप्तवान्
काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृष्यते गां पुनः ॥ ६० ॥
अन्वयः—यथा कालविलक्षणं कृत्वा प्रतिभुवा बन्धनात् मुक्तः वेश्मसुखानि भुक्त्वा
समयम् अतीत्य भूयः बन्धनं विशेत्, तद्वत् प्रतिभूवदात्मनियमैः ध्यानादिभिः द्यां
प्राप्तवान्, तेषु कर्मसु मुक्तविषयेषु काले पुनः गाम् आकृष्यते ॥ ६० ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, कालविलक्षणम् = कालस्य = समयस्य, विलक्षणम्
= विशिष्टत्वं वा निश्चियता कृत्वा = सम्पाद्य, प्रतिभुवा = लग्नकेन, बन्धनात् =
प्रतिबन्धात्, मुक्तः = मोचितः, वेश्मसुखानि = सदनानन्दाः, भुक्त्वा = उपभुज्य,