सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २३३
व्याख्या—दिवि = देवलोके, कामानुपश्नताम् = विषयोपभोगनिरतानाम्, यच्च,
सुखम् = मुदितम्, उत्पद्यते = जायते, निपतताम् = भ्रंशताम्, यच्च दुःखम् = क्लेशः,
तयोः दुःखमेव = कष्टमेव, विशिष्यते = विशिष्टो भवति ॥ ५४ ॥
हिन्दी—स्वर्ग की कामोपासना में जो सुख मिलता है और स्वर्ग छोड़ने में जो
पीड़ा होती है—दोनों में कष्ट ही विशेष है ॥ ५४ ॥
तस्मादस्वन्तमत्राणमविश्वास्यमतर्पकम् ।
विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु ॥ ५५ ॥
अन्वयः—तस्मात् अस्वन्तम् अत्राणम् अविश्वास्यम् अतर्पकं क्षयिणं स्वर्गं
विज्ञाय अपवर्गे मतिं कुरु ॥ ५५ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, अस्वन्तम्—शोभनः = शुभकरः, अन्तः = अव-
सानम्, स्वन्तः, न स्वन्तः अस्वन्तम् = अशुभपरिणामकरम्, अत्राणम्—न = नहि,
त्राणः = रक्षणः, अत्राणस्तम् = अरक्षकम्, अविश्वास्यम् = विश्वासविहीनम्, अतर्पकम्
= अतृप्तदायकम्, क्षयिणम् = विनाशिनम्, क्षयः = विनाशः, अस्ति अस्य इति, स्वर्गम्
= अमरपुरम्, विज्ञाय = ज्ञात्वा, अपवर्गे = मोक्षे, मतिम् = बुद्धिम्, कुरु = अनुष्ठीय-
ताम् ॥ ५५ ॥
हिन्दी—इसलिए स्वर्ग परिणाम में अशुभ है वह रक्षा नहीं करता, वह विश्वास
योग्य नहीं है, संतोषदायक नहीं है और वह क्षणिक है—ऐसा जानकर मुक्ति हेतु मन
को लगाओं ॥ ५५ ॥
अशरीरं भवाग्रं हि गत्वापि मुनिरुद्रकः ।
कर्मणोऽन्ते च्युतस्तस्मात् तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते ॥ ५६ ॥
अन्वयः—अशरीरं भवाग्रं गत्वाऽपि हि मुनिरुद्रकः कर्मणः अन्ते तस्मात् च्युतः
तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते ॥ ५६ ॥
व्याख्या—अशरीरम् = देहरहितम्, भवाग्रम् = संसारश्रेष्ठम्, अरूपलोकम्, गत्वा-
ऽपि = प्राप्योऽपि, हीति निश्चयेन, मुनिरुद्रकः = महर्षिरुद्रकः, कर्मणः = सुकृतीनाम्,
अन्ते = अवसाने सति, तस्मात् = स्वर्गात्, च्युतः = भ्रष्टः सन्, तिर्यग्योनिम् = पक्षि-
योनिम्, प्रपत्स्यते = न्यपतत् ॥ ५६ ॥
हिन्दी—अरूपलोक पाने के बावजूद मुनिरुद्रक अपने पुण्यकर्म के क्षीण होने पर,
वहां से गिरकर पक्षियों की योनि में आये ॥ ५६ ॥
मैत्रया सप्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः ।
सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासमुपेयिवान् ॥ ५७ ॥
अन्वयः—सुनेत्रः सप्तवार्षिक्या मैत्रया इतः ब्रह्मलोकं गतः, पुनः आवृत्तः गर्भवासम्
उपेयिवान् ॥ ५७ ॥
व्याख्या—सुनेत्रः = एतन्नामकः ऋषिः, सप्तवार्षिक्या = सप्तवर्षपर्यन्तम्, मैत्रया =
मैत्रिभावनया स्थित्वाऽपि, इतः = अस्मात् स्थानात्, ब्रह्मलोकम् = भुवनकोषम् गतः =