सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२३२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तीव्रं ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षताम् ।
किं पुनः पततां स्वर्गादवान्ते सुखसेविनाम् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—इह तावत् मुमूर्षतां तीव्रं हि दुःखम् उत्पद्यते, किं पुनः अवान्ते स्वर्गात्
पततां सुखसेविनाम् ? ॥ ५१ ॥
व्याख्या—इह = संसारे, तावत् = तर्हि, मुमूर्षताम् = मृत्युप्राप्तवताम्, तीव्रम् =
प्रचण्डम्, हि = इति निश्चयेन, दुःखम् = कष्टम्, उत्पद्यते = जायते, किं पुनः = पुनः
का वार्त्ता ? अवान्ते = अवसानकाले, स्वर्गात् = देवलोकात्, पतताम् = भ्रंशताम्, सुख-
सेविनाम् = सुखभोगिनाम् इति ॥ ५१ ॥
हिन्दी - धरती पर मरते हुए मनुष्यों को घोर कष्ट होता है, फिर अन्त में स्वर्ग
से गिरने वाले सुखसेवियों के दुःख का क्या ठिकाना ? ॥ ५१ ॥
रजो गृह्णन्ति वासांसि म्लायन्ति परमाः स्रजः ।
गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने ॥ ५२ ॥
अन्वयः—वासांसि रजः गृह्णन्ति, परमाः स्रजः म्लायन्ति, गात्रेभ्यः स्वेदः जायते,
असने रतिः न भवति ॥ ५२ ॥
व्याख्या—वासांसि = वस्त्राणि, रजः = धूलिः, गृह्णन्ति = आददति, परमाः =
सर्वोत्कृष्टाः, स्रजः = मालाः, म्लायन्ति = मूर्च्छिता भवन्ति, गात्रेभ्यः = देहेभ्यः, स्वेदः
= प्रस्वेदः, जायते = प्रादुर्भवति, असने = निवसाने, रतिः = प्रीतिः, न भवति = न
जायते ॥ ५२ ॥
हिन्दी-कपड़े धूलि-धूसरित हो जाते हैं, उत्तम मालाएँ सूख जाती हैं, देह से
पसीने चूने लगते हैं और वहाँ रहने की इच्छा नहीं होती ॥ ५२ ॥
एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गाद्दिवौकसाम् ।
अनिष्टानीव मर्त्यानामरिष्टानि मुमूर्षताम् ॥ ५३ ॥
अन्वयः—दिवौकसाम् स्वर्गात् च्युतौ आदौ एतानि निमित्तानि मुमूर्षतां मर्त्यानाम्
अनिष्टानि अरिष्टानि इव ॥ ५३ ॥
व्याख्या—दिवौकसाम् = सुराणाम्, स्वर्गात् = देवलोकात्, च्युतौ = पतिते, आदौ =
प्रथमम्, एतानि = इमानि, निमित्तानि = लक्षणानि, मुमूर्षताम् = मरणासन्नानाम्,
मर्त्यानां = मरणधर्माणाम्, अनिष्टानि = अशुभानि, अरिष्टानि = अपशकुनानि, इव =
यथा, दृश्यते ॥ ५३ ॥
हिन्दी - स्वर्ग से गिरते समय देवलोक निवासियों के ये पूर्वलक्षण देखे जाते हैं,
ठीक उसी तरह जैसे मरणासन्न व्यक्ति के मृत्यु से पूर्व अनिष्ट दर्शन होते हैं ॥ ५३ ॥
सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपाश्नताम् ।
यच्च दुःखं निपततां दुःखमेव विशिष्यते ॥ ५४ ॥
अन्वयः—दिवि कामानुपाश्नतां यच्च सुखम् उत्पद्यते, निपततां यत् च दुःखं
दुःखमेव विशिष्यते ॥ ५४ ॥