सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२९
हिन्दी—स्वर्ग में उत्तम विषयों को भोगनेवाला भी जब वहाँ से गिरकर दुःखी
हो जाता है, तब फिर स्वर्गीय विषयों का उपभोग उसे क्या आस्वाद देता है ? ॥४१॥
श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्वमांसान्यपि दत्तवान् ।
शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक्कृत्वापि दुष्करम् ॥ ४२ ॥
अन्वयः—शिविः प्राणिवात्सल्यात् श्येनाय स्वमांसान्यपि दत्तवान् तादृक् दुष्करम्
कर्म कृत्वाऽपि स्वर्गात् परिभ्रष्टः ॥ ४२ ॥
व्याख्या—शिविः = एतदाख्यनृपः, प्राणिवात्सल्यात् = प्राणिस्नेहात्, श्येनाय =
शशादनाय, स्वमांसानि = निजमिषाणि, अपि, दत्तवान् = अप्रयच्छत्, तादृक् = तत्स-
दृशम्, दुष्करम् = दुस्साध्यम्, कर्म = कृत्यम्, कृत्वाऽपि = सम्पाद्यापि, स्वर्गात् =
देवलोकात्, परिभ्रष्टः = पतितोऽभूत् ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जीवों के प्रति स्नेहाधिक्य के कारण राजा शिवि ने बाजपक्षी के लिए
अपनी देह का मांस तक दे डाला, किन्तु ऐसे दुस्साध्य काम करके भी उन्हें स्वर्ग से
धरती पर लौट आना पड़ा ॥ ४२ ॥
शक्रस्यार्धासनं गंत्वा पूर्वपार्थिव एव यः ।
स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥ ४३ ॥
अन्वयः—यः पूर्वपार्थिवः मान्धाता शक्रस्य अर्द्धासनं गत्वा देवत्वं गतः, स एव
काले पुनः अधः ययौ ॥ ४३ ॥
व्याख्या—यः = प्रसिद्धः, पूर्वपार्थिवः = प्राचीननृपः, मान्धाता = एतन्नामा राजा,
शक्रस्य = इन्द्रस्य, अर्द्धासनम् = अर्द्धोपवेशनम्, गत्वा = प्राप्य, देवत्वम् = सुरत्वम्,
गतः = प्राप्तः, स एव = पूर्वोक्तमान्धाता एव, काले = निर्दिष्टसमये, पुनः = भूयः,
अधः = मर्त्यलोके, ययौ = अगमत् ॥ ४३ ॥
हिन्दी—प्राचीन राजा मान्धाता, जिन्होंने इन्द्र के आधे सिंहासन को पाकर देवत्व
को पाया था, समय आने पर उन्हें भी फिर धरती पर लौट आना पड़ा ॥ ४३ ॥
राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि ।
प्राप्तः किल भुजङ्गत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥ ४४ ॥
अन्वयः—नहुषः देवानां राज्यं कृत्वाऽपि भुवि पपात, भुजगत्वं प्राप्तः किल
अद्यापि न परिमुच्यते ॥ ४४ ॥
व्याख्या—नहुषः = एकः पौराणिको नृपः, देवानाम् = सुराणाम्, राज्यम् =
प्रशासनम्, कृत्वाऽपि = सम्पाद्याऽपि, भुवि = धरण्याम्, पपात = न्यपतत्, भुजगत्वम् =
सर्पत्वम्, प्राप्तः = यातः, किल = निश्चयेन, अद्यापि = अधुनाऽपि, न = नहि, परिमुच्यते
= परितः मुक्तोऽभवत् ॥ ४४ ॥
हिन्दी—राजा नहुष को देवताओं पर राज्य करने के बावजूद समय आने पर