सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२२८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या--कामानाम् :-- विषयाणाम्, प्रार्थना == याचना, दुःखाः == कष्टप्रदाः,
प्राप्तौ == उपलब्धे सति, तृप्तिः == सन्तुष्टिः, न = नहि, विद्यते == भवति, वियोगात् =
विश्लेषात्, शोकः == परितापः, नियतः == निश्चितः, दिवि च = स्वर्गे च, वियोगः =
विच्छेदः, ध्रुवः = निश्चितः अस्ति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—विषयों की याचना में कष्ट है, मिलने पर संतोष नही होता, बिछुड़ने
पर शोक निश्चित है और स्वर्ग में उनसे विच्छेद अवश्यम्भावी है ॥ ३८ ॥
कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्गं लब्ध्वापि दुर्लभम् ।
नृलोकं पुनरैवैति प्रवासात् स्वगृहं यथा ॥ ३९ ॥
अन्वयः—दुष्करं कर्म कृत्वाऽपि दुर्लभं स्वर्गं लब्ध्वाऽपि प्रवासात् स्वगृहं यथा पुनः
नृलोकम् एव एति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—दुष्करम् = कठिनम्, कर्म = कृत्यम्, कृत्वाऽपि = कृते सत्यपि, दुर्लभम्
= दुःखेन प्राप्यम्, स्वर्गम् = अमरलोकम्, लब्ध्वाऽपि = प्राप्याऽपि, प्रवासात् = विदेश-
वासात्, स्वगृहम् = निजसदनम्, यथा = येन प्रकारेण, पुनः = भूयः, नृलोकम् =
संसारम् एव, एति = प्राप्नोति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—मनुष्य कठोर तप के बाद स्वर्ग पाकर भी संसार में उसी तरह लौट
आता है, जैसे कोई परदेश से घर लौट आया हो ॥ ३९ ॥
यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किञ्चिन्न विद्यते ।
तिर्यक्षु पितृलोके वा नरके चोपपद्यते ॥ ४० ॥
अन्वयः—यदा भ्रष्टस्य किञ्चित् कुशलं शिष्टं न विद्यते, तिर्यक्षु पितृलोके नरके
वा च उपपद्यते ॥ ४० ॥
व्याख्या--यदा = यावत्, भ्रष्टस्य = स्वर्गात्पतितस्य, किञ्चित् = स्तोकमपि, कुश-
लम् = पुण्यम्, शिष्टम् = अवशिष्टम्, न = नहि, विद्यते = वर्त्तते, तदा, तिर्यक्षु =
अण्डजेषु, पितृलोके = प्रेतयोनौ, नरके वा च = अतिमलिनस्थाने वा च, उपपद्यते =
उत्पन्नो भवति ॥ ४० ॥
हिन्दी—स्वर्ग से गिरे हुए लोगों का पुण्य समाप्त हो जाता है। अतः ऐसे प्राणी
तिर्यक्-योनि में या नरक में उत्पन्न होते हैं ॥ ४० ॥
तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुत्तमानपि ।
भ्रष्टस्यार्त्तस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—स्वर्गे उत्तमान् अपि विषयान् भुक्तवतः दुःखेन भ्रष्टस्य आर्त्तस्य तस्य
सः आस्वादः किं करोति ? ॥ ४१ ॥
व्याख्या -- स्वर्गे = देवलोके, उत्तमानपि = विशिष्टानपि, विषयान् = उपभोगान्,
भुक्तवतः = उपभोगं कृतवतः, भ्रष्टस्य = स्वर्गात्पतितस्य, आर्त्तस्य = क्लेशितस्य, तस्य
= जनस्य, सः = पूर्वोक्तः, आस्वादः = उपभोगः, किं करोति = न किञ्चिदपि करो-
तीति ॥ ४१ ॥