सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१७६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
पीडितः, हिमम् = शैत्यम्, अभिकाङ्क्षति = वाञ्छति, क्षुधान्वितः = बुभुक्षायुक्तः,
अन्नम् = भोज्यपदार्थः, तृषान्वितः = पिपासितः, सलिलम् = जलम्, इच्छति, तदा कुतः
= क्वास्ति बलम् = पराक्रमम्, किञ्च = किञ्चास्ति, कथं च = केन प्रकारेणास्ति, कस्य
कस्य च = चास्ति ? ॥ १५ ॥
हिन्दी—जब ठण्ड से पीड़ित व्यक्ति आग का सेवन करता है, गर्मी से पीड़ित
व्यक्ति ठण्ड चाहता है, भूखा भोजन और प्यासा पानी चाहता है, तब बल कहाँ हैं ?
क्या है ? कैसे है ? और किसका है ? ॥ १५ ॥
तदेवमाज्ञाय शरीरमातुरं बलान्वितोऽस्मीति न मन्तुमर्हसि ।
असारमस्वन्तमनिश्चितं जगज्जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितम् ॥ १६ ॥
अन्वयः—तत् एवं शरीरम् आतुरम् आज्ञाय बलान्वितः अस्मि इति मन्तुं न
अर्हसि, जगत् असारम् अस्वन्तम् अनिश्चितम् अनित्ये जगति बलम् अव्यवस्थितम् ।
व्याख्या—तत् = तस्मात्, एवम् = इत्थम्, शरीरम् = देहम्, आतुरम् = पीडितम्,
आज्ञाय = ज्ञात्वा, बलान्वितः—बलेन = पराक्रमेण, अन्वितः = युक्तः, अस्मि = भवामि,
इति = एवम्, मन्तुम् = चिन्तयितुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि, जगत् = संसारः,
असारम् = सारहीनम्, अस्वन्तम्—न शोभनमन्तं यस्य तत् = दुःखान्तम्, अनिश्चितम्
= अनियतम्, अनित्ये = नश्वरे, जगति = संसारे, बलम् = पराक्रमम्, अव्यवस्थितम् =
न व्यवस्थितम्, अस्थिरम् ॥ १६ ॥
हिन्दी—अतः देह को दुःखी जानकर भी 'मैं पराक्रमी हूँ' ऐसा मानना उचित
नहीं है। यह संसार असार, अनित्य, अनिश्चित एवं दुःखान्त है। इस अनित्य संसार
में बल-विक्रम भी अनित्य है ॥ १६ ॥
क्व कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रबाहोर्बलमर्जुनस्य तत् ।
चकत्तं बाहून् युधि यस्य भार्गवो महान्ति शृङ्गाण्यशनिगिरेरिव ॥ १७॥
अन्वयः—बलाभिमानिनः सहस्रबाहोः कार्तवीर्यस्य अर्जुनस्य तत् बलं क्व ?
भार्गवः युधि यस्य बाहून् अशनिः गिरेः महान्ति शृङ्गाणि इव चकत्तं ॥ १७ ॥
व्याख्या—बलाभिमानिनः—बलस्य = पराक्रमस्य, अभिमानः = दर्पः, अस्येति
तस्य, सहस्रबाहोः—सहस्रम् = दशशतम्, बाहवः = भुजाः, यस्य तस्य, कार्तवीर्यस्य =
कृतवीर्यसुतस्य, अर्जुनस्य = एतदाख्यनृपस्य, तद् बलम् = पराक्रमम्, क्व = कुत्र गतः ?
यदा भार्गवः = भृगोः पुत्रः परशुरामः, युधि = सङ्ग्रामे, यस्यार्जुनस्य, बाहून् = भुजान्,
अशनिः = पविः, गिरेः = पर्वतस्य, महान्ति = दीर्घाणि, शृङ्गाणि = शिखराणि,
इव = यथा, चकत्तं = कर्त्तयामास । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ १७ ॥
हिन्दी—बल का अभिमान करने वाले कृतवीर्य के पुत्र हजार बाँहों वाले अर्जुन
की उन लम्बी-लम्बी बाँहों को परशुराम ने उसी तरह कतर डाला, जैसे वज्र पहाड़
की ऊँची-ऊँची चोटियों को तोड़कर ढहा देता है ॥ १७ ॥