सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १७५
प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजङ्गमा
न मन्त्रसाध्यास्तु भवन्ति धातवः ।
क्वचिच्च कञ्चिच्च दशन्ति पन्नगाः
सदा च सर्वं च तुदन्ति धातवः ॥ १३ ॥
अन्वयः—भुजङ्गमाः मन्त्रैः प्रशमं प्रयान्ति, धातवस्तु मन्त्रसाध्याः न भवन्ति,
पन्नगाः क्वचित् च कञ्चित् च दशन्ति धातवश्च सदा सर्वं तुदन्ति ॥ १३ ॥
व्याख्या—भुजङ्गमाः = विषधराः, मन्त्रैः = सर्पविषोपशामकमन्त्रैः, प्रशमम् =
शान्तिम्, प्रयान्ति=गच्छन्ति, धातवस्तु = शरीरकरणानि तु, मन्त्रसाध्याः = मन्त्रवशी-
भूताः, न = नहि, भवन्ति = सन्ति, पन्नगाः = उरगाः, क्वचिच्च = कुत्रापि च,
कञ्चिच्च = कमपि च, दशन्ति = दशनं कुर्वन्ति, धातवश्च = शरीरकरणानि च, सदा =
सर्वदा, सर्वम् = सकलम्, तुदन्ति = व्यथयन्ति ॥ १३ ॥
हिन्दी—साँप मन्त्रों से शान्त हो जाते हैं, किन्तु धातुएँ मन्त्र के वश में नहीं
होती हैं । साँप तो कहीं-कहीं किसी को डँसते हैं, किन्तु धातुएँ सदा सभी को पीड़ित
करती रहती हैं ॥ १३ ॥
इदं हि शय्यासनपानभोजनैर्गुणैः शरीरं चिरमप्यवेक्षितम् ।
न मर्षयत्येकमपि व्यतिक्रमं यतो महाशीविषवत् प्रकुप्यति ॥ १४ ॥
अन्वयः—हि शय्यासनपानभोजनैः गुणैः चिरम् अवेक्षितम् अपि इदं शरीरम्
एकमपि व्यतिक्रमं न मर्षयति, यतः महाशीविषवत् प्रकुप्यति ॥ १४ ॥
व्याख्या—हि=इति निश्चयेन, शय्यासनपानभोजनैः = आस्तरोपवेशनप्रकारपेयद्रव्य-
भक्ष्यपदार्थैः, गुणैः = विधानैः, चिरम् = बहुकालपर्यन्तम्, अवेक्षितम् = पालितपोषितम्,
अपि = चेत्, इदम् = एतत्, शरीरम् = देहम्, एकमपि = एकमात्रमपि, व्यतिक्रमम् =
अन्तरायः, न = नहि, मर्षयति = क्षमते, यतः = यस्मात्, महाशीविषवत् = महांश्चासो
आशीविषः, तद्वत् = विषधरसर्पवत्, प्रकुप्यति = कुपितो भवति ॥ १४ ॥
हिन्दी—शयन, आसन, भोजन-पान आदि गुणों से चिरपोषित यह देह इनमें से
एक भी गड़बड़ी को बर्दाश्त नहीं करती, बल्कि उसमें व्यवधान के होने पर विषधर
साँप की तरह फुफकार उठती है ॥ १४ ॥
यदा हिमार्तो ज्वलनं निषेवते
हिमं निदाघाभिहतोऽभिकाङ्क्षति ।
क्षुधान्वितोऽन्नं सलिलं तृषान्वितो
बलं कुतः किञ्च कथं च कस्य च ॥ १५ ॥
अन्वयः—यदा हिमार्तः ज्वलनं निषेवते, निदाघाभिहतः हिमम् अभिकाङ्क्षति,
क्षुधान्वितः अन्नं, तृषान्वितः सलिलं, कुतः बलं किञ्च कथं च ? कस्य च ? ॥१५॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, हिमार्तः = हिमेन = शैत्येन, आर्तः = पीडितः,
ज्वलनम् = वह्निः, निषेवते = सेवते, निदाघाभिहतः—निदाघेन = तापेन, अभिहतः =