सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१७४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अर्णवस्तम् = महासमुद्रम्, तितीर्षेत् = तर्तुमिच्छेत्, तद्वत् = तेनैव प्रकारेण, असारम् =
सारहीनं शरीरम्, उद्वहन् = धारयन्, विषयार्थम् = विषयभोगनिमित्तम्, उद्यतः =
तत्परः, समुच्छ्रयम् = देहम्, बलम् = सामर्थ्यम्, व्यवस्येत् = प्रयतेत् ॥ १० ॥
हिन्दी—जैसे कोई आदमी मिट्टी के कच्चे घड़े के सहारे कुपित सागर को पार
करना चाहता है, उसी तरह विषय-भोग के लिए तत्पर आदमी अपने को शक्तिशाली
समझने का प्रयास करता है ॥ १० ॥
शरीरमामादपि मृन्मयाद् घटा-
दिदं तु निःसारतमं मतं मम ।
चिरं हि तिष्ठेद्विधिवद् धृतो घटः
समुच्छ्रयोऽयं सुधृतोऽपि भिद्यते ॥ ११ ॥
अन्वयः—इदं शरीरं मृन्मयात् आमात् घटात् अपि निःसारतमं मम मतम्, हि
विधिवत् धृतः घटः चिरं तिष्ठेत्, अयं समुच्छ्रयः सुधृतः अपि भिद्यते ॥ ११ ॥
व्याख्या—इदम् = एतत्, शरीरम् = देहम्, मृन्मयात् = मृत्पिण्डजातात्, आमात् =
अपरिपक्वात्, घटात् = कुम्भात्, अपि = चेत्, निःसारतमम् = सारहीनम्, इति मम =
श्रमणस्य, मतम् = विचारम्, हि = यतः, विधिवत् = नियमपूर्वकम्, धृतः = स्थापितः,
घटः = कुम्भः, चिरम् = चिरकालपर्यन्तम्, तिष्ठेत् = वर्त्तेत, अयम् = एषः, समुच्छ्रयः =
देहम्, सुधृतः = सुष्ठुरूपेण गृहीतः, अपि = चेत्, भिद्यते = नश्यते ॥ ११ ॥
हिन्दी—यह शरीर तो मिट्टी के कच्चे घड़े से भी बदतर है, क्योंकि मैं समझता
हूँ कि नियमपूर्वक रखे जाने पर मिट्टी के घड़े तो बहुत दिनों तक टिक सकते हैं,
किन्तु यह शरीर अच्छी तरह रखने के बावजूद भी नष्ट हो जाती है ॥ ११ ॥
यदाम्बुभूवाय्वनलाश्च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः ।
भवन्त्यनर्थाय शरीरमाश्रिताः कथं बलं रोगविधो व्यवस्यसि ॥ १२ ॥
अन्वयः—यदा अम्बुभूवाय्वनलाः धातवः शरीरम् आश्रिताः विषमाः उरगाः इव
सदा विरुद्धाः अनर्थाय च भवन्ति, रोगविधः कथं बलं व्यवस्यसि ? ॥ १२ ॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, अम्बुभूवाय्वनलाः—अम्बु च = जलञ्च, भूञ्च =
पृथ्वी च, वायुश्च = पवनञ्च, अनलश्चेति = अग्निश्चेति, धातवः = शरीरकारणानि
( शरीरस्थम् आकाशादितत्त्वम्, अस्थिमांसादितत्त्वञ्च धातुपदेन व्यपदिश्यते ), शरीरम्
= देहम्, आश्रिताः = समाश्रिताः, विषमाः = असमाः, उरगाः = सर्पाः, इव = यथा,
सदा = सर्वदा, विरुद्धाः = विपरीताः, अनर्थाय = अशिवाय, च = पुनः, भवन्ति =
जायन्ते, रोगविधः = व्याधिधर्मः, कथम् = केन कारणेन, बलम् = सामर्थ्यम्, व्यवस्यसि
= अवगच्छसि ? ॥ १२ ॥
हिन्दी—जब आग, पानी, पृथ्वी और वायु—ये धातुएं शरीर में एक साथ रहकर
भी विषम विषधरों की तरह सदैव विरुद्ध रहती हैं और अनर्थकारी बन जाती हैं, तो
फिर इस रोगधर्मा शरीर को ताकतवर कैसे मान रहे हो ? ॥ १२ ॥