सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १७३
अन्वयः—बलदृप्त ! यदा हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिः अनर्थैः अपि जगत्
उपमीयते, शुचौ मासे अर्करश्मिभिः क्षयं व्रजन् जलम् इव किं मन्यसे ? ॥ ८ ॥
व्याख्या—बलदृप्त ! = हे शक्त्यभिमानी ! हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिः—
हिमञ्च = शीतञ्च, आतपञ्च = उष्णता च, व्याधिश्च = रोगश्च, जरा च = वृद्धावस्था
च, क्षुत् च = बुभुक्षा च, आदयः = प्रभृतयस्ताभिः, अनर्थैः = अनिष्टैः, अपि = चेत्,
जगत्—गच्छतीति जगत् = संसारः, उपमीयते = तुल्यते, शुचौ = ज्येष्ठे मासे, अर्क-
रश्मिभिः—अर्कस्य = दिवाकरस्य, रश्मयः = मयूखानि, ताभिः, जलमिव = सलिल-
मिव, क्षयम् = विनाशम्, व्रजन् = गच्छन्, जलमिव किम् = कथम्, मन्यसे =
चिन्तयसि ? ॥ ८ ॥
हिन्दी—जब जाड़ा, गर्मी, रोग, भूख और बुढ़ौती आदि अनर्थों से सारी दुनियाँ
पीड़ित हो रही है, तब जेठ के महीने में सूर्य की किरणों से सूखते पानी की तरह हे
बलाभिमानी ! तुम क्या शोच रहे हो ? ॥ ८ ॥
त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकं यदा शरीरमाहारवशेन तिष्ठति ।
अजस्रमार्तं सततप्रक्रियं बलान्वितोऽस्मीति कथं विहन्यसे ॥ ९ ॥
अन्वयः—यदा त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकं शरीरम् आहारवशेन तिष्ठति अजस्रम्
आर्तम् सततप्रक्रियं बलान्वितः अस्मि इति कथं विहन्यसे ? ॥ ९ ॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकम्—त्वक् च = कृतिश्च,
अस्थि च = कीकसञ्च, मांसञ्च = पिशितञ्च, क्षतजञ्च—क्षताज्जातम्, क्षतजम् = व्रणात्
बहिरागतं रक्तम् इति तदात्मकम्, शरीरम् = देहम्, आहारवशेन = भोजनपानादि-
वशेन, तिष्ठति = विद्यते, अजस्रम् = अनवरतम्, आर्तम् = रोगातंम्, सततप्रक्रियम्—
सततम् = सदा, प्रतिक्रिया = प्रत्याघातः यस्मिन् तत्, एवमस्ति तदा, बलान्वितः =
सामर्थ्यवान्, अस्मि = भवामि, इति = एवम्, कथम् = केन रूपेण, विहन्यसे =
प्रतार्यसे ? ॥ ९ ॥
हिन्दी—जब हड्डी, चमड़ी, मांस और लहू से और आहार का वशवर्त्ती यह शरीर
सदा प्रतिकार में ही लगा है, तो फिर मैं 'बलवान् हूँ' ऐसा विचार क्यों कर रहे
हो ? ॥ ९ ॥
यथा घटं मृन्मयाममाश्रितो नरस्तितीर्षेत् क्षुभितं महार्णवम् ।
समुच्छ्रयं तद्वदसारमुद्वहन् बलं व्यवस्येद्विषयार्थमुद्यतः ॥ १० ॥
अन्वयः—यथा मृन्मयम् आमं घटम् आश्रितः नरः क्षुभितं महार्णवं तितीर्षेत्, तद्वत्
असारम् उद्वहन् विषयार्थम् उद्यतः समुच्छ्रयं बलं व्यवस्येत् ॥ १० ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, मृन्मयम्—मृदः = मृत्तिकायाः, विकारः = परिणामः,
(विकारार्थेऽत्र मयट् ), मृन्मयम् = मृन्निर्मितम्, आमम् = अपक्वम्, घटम् = कुम्भम्,
आश्रितः = निर्भरः, नरः = लोकः, क्षुभितम् = कुपितम्, महार्णवम्—महान् चासौ
सौ०-15