सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१७२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—बल, रूप और नव यौवन को जैसा तुम जान रहे हो, वैसा मैं समझ
रहा हूँ, मैं तो तुम्हारे इन तीनों को जैसा अव्यवस्थित जान रहा हूँ, वैसा तुम नहीं
समझ रहे हो ॥ ५ ॥
इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवच्चलाचलम् ।
न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलं बलस्थतामात्मनि येन मन्यसे ॥ ६ ॥
अन्वयः—हि इदं रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवत् चलाचलं जलफेनदुर्बलं
देहं न वेत्सि येन आत्मनि बलस्थतां मन्यसे ॥ ६ ॥
व्याख्या --हि = यतः, इदम् = एतत्, रोगायतनम् - रोगस्य = व्याधेः, आयतनम्
= गृहम्, जरायाः = वृद्धावस्थायाः, वशम् = वशीभूतम्, नदीतटानोकहवत् - नद्याः =
तटिन्याः, तटस्य = कूलस्य, अनोकहः = वृक्षस्तद्वत्, चलाचलम् = अस्थिरम्, जलफेन-
दुर्बलम् - जलस्य = सलिलस्य, फेनः = जलहासः, इव = यथा, दुर्बलम् = नश्वरम्,
देहम् = शरीरम्, न = नहि, वेत्सि = जानासि, येन = कारणविशेषेण, आत्मनि =
स्वस्मिन्, बलस्थताम् - बले तिष्ठतीति बलस्थः, तस्य भावस्ताम्=सामर्थ्यस्यास्थिरताम्,
मन्यसे = ज्ञायसे । वस्तुतः शारीरिकामगुणिनः नश्वरताञ्च सर्वे जानन्ति किञ्च
तेषामनुभवस्तु ज्ञानिनः एव कर्तुं शक्यन्ते । यतोहि ते मोहग्रस्ताः न भवन्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—यह देह रोगों का घर है, बुढौती के वश में है, नदीतटवर्त्ती वृक्ष की
तरह चलायमान और जल के फेन की तरह क्षणिक है; तुम नहीं जानते इसे, इसीलिए
अपने बल को तुम स्थिर मान रहे हो ॥ ६ ॥
यदान्नपानासनयानकर्मणामसेवनादप्यतिसेवनादपि ।
शरीरमासन्नविपत्ति दृश्यते बलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ॥ ७ ॥
अन्वयः-यदा अन्नपानासनयानकर्मणाम् असेवनात् अपि अतिसेवनात् अपि आसन्न-
विपत्तिः शरीरं दृश्यते, बले तव अभिमानः केन हेतुना ? ॥ ७ ॥
व्याख्या-यदा = यस्मिन् काले, अन्नपानासनयानकर्मणाम् - अन्नञ्च = भक्ष्य-
पदार्थञ्च, पानञ्च = पेयद्रव्यञ्च, आसनञ्च = स्थितिञ्च, यानञ्च = प्रवहणञ्चेति तेषां
कर्मणि = कर्त्तव्ये, तेषाम्, असेवनात् = अकरणात्, अपि = चेत्, अतिसेवनात् =
अत्यधिककरणात्, अपि, आसन्नविपत्तिः - आसन्नाः = समीपवर्त्तिनी, विपत्तिः =
आपत्तियँस्य तत्, शरीरम् = देहम्, दृश्यते = अवलोक्यते, तदा, बले = सामर्थ्ये, तव =
भवतः, अभिमानः = दर्पः, केन हेतुना = केन कारणेन भवतीति ॥ ७ ॥
हिन्दी-जब अन्न, पान, आसन और यान-इनमें जिन कर्मों का सेवन नहीं
करने से और अतिसेवन से भी देह में विपत्ति नजदीक में दिखलायी पड़ती है, तो
फिर किस कारण से तुम बल पर घमंड करते हो ? ॥ ७ ॥
हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिर्यदाप्यनर्थैरुपमीयते जगत् ।
जलं शुचौ मास इवार्करश्मिभिः क्षयं व्रजन् किं बलंदृप्त मन्यसे ॥ ८ ॥