सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १७१
अन्वयः—अत्र च चित्रं न यदि तमोवृतात्मनः मनः रागपाप्मना अभिभूयेत, हि
नरस्य पाप्मा तदा निवर्त्तते यदा अन्तगतं तमः तनु भवति ॥ ३ ॥
व्याख्या—अत्र = अस्मिन् प्रसङ्गे, च = पुनः, चित्रम् = किमप्याश्चर्यम्, न = नहि,
यदि = चेत्, तमोवृतात्मनः—तमसा = अज्ञानेन, वृतः = आच्छादितः, आत्मा = चेतना,
यस्य तस्य, मनः = चित्तः, रागपाप्मना—रागः = आसक्तिः, तदेव पाप्मा = दोषस्तेन,
अभिभूयेत = वशीभूयेत, हि = यतः, नरस्य = लोकस्य, पाप्मा = दुर्गुणः, तदा = तस्मिन्
काले, निवर्त्तते = नश्यते, यदा = यस्मिन् समये, अन्तगतम् = आन्तरिकम्, तमः =
अज्ञानम्, तनु = क्षीणं भवति ॥ ३ ॥
हिन्दी-और इसमें कोई विचित्र बात नहीं कि तम रूपी अज्ञान से आवृत्त मन
आसक्तिरूप पाप से अभिभूत हो, मनुष्य का पाप तभी नष्ट होता है जब उसका
अज्ञान मिट जाता है ॥ ३ ॥
ततस्तथा क्षिप्तमवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च ।
गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शान्तये ॥ ४ ॥
अन्वयः—ततः तदा तं बलेन रूपेण च यौवनेन च तथा क्षिप्तं गृहप्रयाणं प्रति
च व्यवस्थितं तम् अवेक्ष्य सः श्रमणः शान्तये नन्दं शशास ॥ ४ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, तदा = तस्मिन् काले, तम् = नन्दम्, बलेन =
सामर्थ्येन, रूपेण = आकृत्या, च = पुनः, यौवनेन = तारुण्येन, च, तथा = तेन रूपेण,
क्षिप्तम् = प्रमत्तम्, गृहप्रयाणम्—गृहाय = गेहाय, प्रयाणम् = गमनम्, प्रति, च,
व्यवस्थितम् = कृतनिश्चयम्, तम् = नन्दम्, अवेक्ष्य = दृष्ट्वा, सः = असौ, श्रमणः =
भिक्षुः, शान्तये = शमनाय, नन्दम् = नृपम्, शशास = उपदिदेश ॥ ४ ॥
हिन्दी—तब उसे बल, रूप और यौवन के कारण वैसा उन्मत्त तथा घर लौटने
के लिए कृतसंकल्प देखकर उस साधु ने नन्द को उपदेश दिया ॥ ४ ॥
बलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि ।
अहं त्विदं ते त्रयमव्यवस्थितं यथावबुद्धो न तथावबुध्यसे ॥ ५ ॥
अन्वयः—बलञ्च रूपञ्च नवं यौवनं च तथा अवगच्छामि तथा अवगच्छसि तु
अहं ते इदं त्रयं यथा अव्यवस्थितम् अवबुद्धः तथा न अवबुध्यसे ॥ ५ ॥
व्याख्या—बलञ्च = सामर्थ्यञ्च, रूपञ्च = आकृतिश्च, नवम् = नूतनम्, यौवनञ्च =
तारुण्यञ्च, अहम्, तथा = तेन प्रकारेण, अवगच्छामि = जानामि, यथा = येन रूपेण,
त्वम् अवगच्छसि = जानासि, तु = किन्तु, अहम् = भिक्षुः, ते = तव, इदम् = एतत्,
त्रयम् = त्रिसङ्ख्यकमपि, यथा = येन प्रकारेण, अव्यवस्थितम् = अस्थिरम्, अवबुद्धः =
ज्ञातः, तथा = तेन रूपेण, न = नहि, अवबुध्यसे = ज्ञायसे । नन्दस्तु यथा बलरूपादि-
कस्यास्थिरत्वेनानभिज्ञो भूत्वाऽऽसक्तोऽस्ति, तथैव भिक्षुः तेषामस्थिरत्वस्य विज्ञो भूत्वा
अनासक्तोऽस्ति ॥ ५ ॥