सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नवमः सर्गः
मदापवादः
रत्नजटित दीवारों का अभिमान उभर कर मुस्काया ।
जी चाहे तो जान सको इसमें क्या खोया क्या पाया ॥
अथैवमुक्तोऽपि स तेन भिक्षुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति ।
तथा हि तामेव तदा स चिन्तयन्न तस्य शुश्राव विसंज्ञवद्वचः ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ तेन भिक्षुणा एवम् उक्तः अपि सः प्रियां प्रति उपशमं नैव जगाम,
तथा हि तदा सः ताम् एव चिन्तयन् विसंज्ञवत् तस्य वचः न शुश्राव ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, तेन = पूर्वोक्तेन, भिक्षुणा = प्रव्रजितेन, एवम् =
इत्थम्, उक्तः = कथितः, अपि = चेत्, सः = नृपनन्दः, प्रियाम्प्रति = कान्ताम्प्रति,
उपशमम् = शान्तिम्, नैव जगाम = अगच्छत्, तथा हि, तदा = तस्मिन् काले, हि =
यतः, सः = राजानन्दः, तामेव = कान्तामेव, चिन्तयन् = स्मरणं कुर्वन्, विसंज्ञवत् =
चेतनाशून्यवत्, तस्य = भिक्षोः, वचः = वचनम्, न = नहि, शुश्राव = श्रुतवान् ॥ १ ॥
हिन्दी—उस भिक्षु ने उसे जब इस तरह समझाया, तब भी उसे अपनी प्रिया के
प्रति शान्ति नहीं आई। उस समय तक भी वह अपनी प्रेयसी का ही चिन्तन करता
रहा तथा बेहोश की तरह उस भिक्षु के उपदेश को सुन कर भी नही सुना ॥ १ ॥
यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवं वचो न गृह्णाति मुमूर्षुर्रातुरः ।
तथैव मत्तो बलरूपयौवनैर्हितं न जग्राह स तस्य तद्वचः ॥ २ ॥
अन्वयः—यथा हि मुमूर्षुः आतुरः शिवं चिकीर्षतः वैद्यस्य वचः न गृह्णाति, तथैव
बलरूपयौवनैः मत्तः सः तस्य हितं तद्वचः न जग्राह ॥ २ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, हि = इति निश्चयेन, मुमूर्षुः = मरणासन्नः,
आतुरः = रोगापन्नः, शिवम् = कल्याणम्, चिकीर्षतः = कर्त्तुमिच्छतः, वैद्यस्य =
भिषग्वरस्य, वचः = कथनम्, न = नहि, गृह्णाति=स्वीकरोति, तथैव = तेनैव प्रकारेण,
बलरूपयौवनैः—बलञ्च = सामर्थ्यञ्च, रूपञ्च = सौन्दर्यञ्च, यौवनञ्च = तारुण्यञ्च, तैः,
मत्तः = प्रमत्तः, सः = राजानन्दः, तस्य = बौद्धसाधोः, हितम् = हितकरम्, तद्वचः =
तस्य कथनम्, न = नहि, जग्राह=शुश्रावेति । बलरूपयौवनैः प्रमत्तो नन्दस्तस्य भिक्षोः
हितकरमपि वचनं न जग्राहेति । यतः—रूपयौवनसम्पन्नः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ २ ॥
हिन्दी—जैसे 'मरणासन्न' रोगी कल्याणकारी चिकित्सक की बातें नहीं सुनता,
उसी तरह बल, रूप और यौवन से उन्मत्त नन्द ने उस भिक्षु की कल्याणकारी बातें
नहीं सुनी ॥ २ ॥
न चात्र चित्रं यदि रागपाप्मना मनोऽभिभूयेत तमोवृतात्मनः ।
नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवन्त्यन्तगतं तमस्तनु ॥ ३ ॥