सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१६८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
शयितः=सुप्तः, अपि=चेत्, निर्मुक्तः = बन्धनविहीनः सन्, वराहः=सूकरः, पुनः=
भूयः, परिचितम् = पूर्वज्ञातम्, अशुचिम् = अपवित्रम्, धावेत् = गच्छेत्, तथा = तेनैव
प्रकारेण, श्रेयः = परमार्थम्, शृण्वन् = आकर्णयन्, गुणवत् = गुणशालि, प्रशमसुखम् =
परमशान्तिजन्यानन्दम्, आस्वाद्य = आस्वादनं कृत्वा, कामतृषितः=मदनमथितः,
शान्तम् = शमम्, वनम् = तपोवनम्, हित्वा = परित्यज्य, गृहम् = सदनम्, अभिलषेत् =
वाञ्छेत् ॥ ६० ॥
हिन्दी—जैसे शोभन अन्न खाकर, सुन्दर पलंग पर सोकर भी सूअर बन्धन मुक्त
होते ही परिचित गन्दगी की ओर दौड़ता है, उसी प्रकार श्रेय को सुनने के बाद गुण
युक्त शान्त सुख का आस्वादन करके काम तृष्णा से मानव शान्त तपोवन को छोड़कर
घर की ओर भागता है ॥ ६० ॥
यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा
यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः ।
यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः
तथा स्त्रीसंसर्गो बहुविधमनर्थाय भवति ॥ ६१ ॥
अन्वयः—यथा हस्तस्थाः पवनप्रेरितशिखा उल्का दहति, यथा पादाक्रान्तः
क्रोधरभसः भुजगः दशति, यथा गृहीतः गृहगतः शिशुः अपि व्याघ्रः हन्ति, तथा
स्त्रीसंसर्गः बहुविधम् अनर्थाय भवति ॥ ६१ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, हस्तस्थाः—हस्ते = करे, तिष्ठतीति हस्तस्थाः =
करस्थाः, पवनप्रेरितशिखा - पवनेन = वायुना, प्रेरिता = उत्तेजिता, शिखा = ज्वालः,
यस्याः साः, उल्का = खोल्का, दहति = ज्वलति, यथा = येन प्रकारेण, पादाक्रान्तः—
पादेन = चरणेन, आक्रान्तः = अभिघातितः, क्रोधरभसः—क्रोधेन = कोपेन, रभसः =
उग्रः, भुजगः = विषधरः, दशति = दंशनं करोति, यथा = येन रूपेण, गृहीतः = वशीकृतः,
गृहगतः = सदनस्थः, शिशुरपि = शावकोऽपि, व्याघ्रः = मृगान्तकः, हन्ति = हिनस्ति,
तथा = तेनैव प्रकारेण, स्त्रीसंसर्गः = नारीसम्पर्कः, बहुविधम् = अनेकप्रकारकम्, अनर्थाय
= अमङ्गलाय, भवति ॥ ६१ ॥
हिन्दी—जैसे हाथ में लिए मशाल की ज्वाला हवा के झोके खाकर हाथ को जला
देती है, पैर से कुचला सांप प्रचण्ड क्रोधकर डँसता है, घर में पला हुआ बाघ का
छोना भी हत्या करता है, उसी तरह नारी का संपर्क अनेक अमंगलों का कारण होता
है ॥ ६१ ॥
तद्विज्ञाय मनः शरीरनियतान्नारीषु दोषानिमान्
मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च ।
दृष्ट्वा दुर्बलमामपात्रसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन्
निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिमतुलामुत्कण्ठितुं नार्हसि ॥ ६२ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥