सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १६७
करणानि, एव अश्वाः = घोटकाः, इति इन्द्रियाश्वः, कामेन = मदनेन, हृताः = अपहृताः,
इन्द्रियाश्वाः, यस्य सः, निन्द्यः = गर्हणीयः, भवति = जायते ॥ ५८ ॥
हिन्दी—जैसे कवच पहनकर, आयुध लेकर, रथ पर सवार होकर कोई योद्धा
युद्ध के मैदान से भागकर निन्दित होता है, उसी प्रकार भिक्षुवेश धारण कर फिर
उसे छोड़कर इन्द्रियरूपी कामाश्व से अपहृत होकर व्यक्ति निन्दा का पात्र बन जाता
है ॥ ५८ ॥
हास्यो यथा च परमाभरणावरस्रग्
भैक्षं चरन्धृतधनुश्चलचित्रमौलिः ।
वैरूप्यमभ्युपगतः परपिण्डभोजी
हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः ॥ ५९ ॥
अन्वयः—यथा परमाभरणावरस्रक् चलचित्रमौलिः धृतधनुः च भैक्ष्यं चरन् हास्यः
तथा वैरूप्यम् अभ्युपगतः परपिण्डभोजी सतृष्णः गृहसुखाभिमुखः हास्यः भवति ॥५९॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, परमाभरणावरस्रक्—परमम् = उत्तमम्, आभ-
रणम् = अलङ्करणम्, अम्बरम् = महार्घवरत्रम्, स्रक् = माला, यस्य सः, चलचित्र-
मौलिः—चलम् = चपलम्, चित्रम् = विचित्रम्, मौलौ = उत्तमाङ्गे, यस्य सः, धृतधनुः—
धृतम् = गृहीतम्, धनुः = चापम्, येन सः, च = पुनः, भैक्ष्यम् = भिक्षाटनम्, चरन्
= भ्रमन्, हास्यः = उपहासास्पदो भवति, तथा = तेनैव प्रकारेण, वैरूप्यम्—विरूपस्य
भावः वैरूप्यम् = भिक्षुवेषम्, अभ्युपगतः = प्राप्तः, परपिण्डभोजी—परेषाम् =
अन्येषाम्, पिण्डम् = अन्नम्, भुङ्क्ते = अत्ति, इति, सतृष्णः—तृष्णया = इच्छया,
सहितः = समन्वितः, गृहसुखाभिमुखः—गृहस्य = सदनस्य, सुखम् = आनन्दम्, तदभि-
मुखम् = गमनेच्छुः, हास्यः भवति = उपहसनीयो भवति ॥ ५९ ॥
हिन्दी—जैसे कोई उत्तम अलङ्कार, वस्त्र तथा माला पहन कर, हाथ में धनुष
लेकर भीख मांगे तो हंसी का पात्र बन जायेगा, उसी तरह भिक्षुवेष धारण कर
दूसरों के अन्न पर जीनेवाला सतृष्ण होकर गृहसुख के लिए घर की ओर भागे तो
निश्चय ही उपहास का पात्र बन जायेगा ॥ ५९ ॥
यथा स्वन्नं भुक्त्वा परमशयनीयेऽपि शयितो
वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावेत् परिचितम् ।
तथा श्रेयः शृण्वन् प्रशमसुखमास्वाद्य गुणवद्
वनं शान्तं हित्वा गृहमभिलषेत् कामतृषितः ॥ ६० ॥
अन्वयः—यथा स्वन्नं भुक्त्वा परमशयनीये शयितः अपि निर्मुक्तः वराहः पुनः
परिचितम् अशुचि धावेत् तथा श्रेयः शृण्वन् गुणवत् प्रशमसुखम् आस्वाद्य कामतृषितः
शान्तं वनं हित्वा गृहम् अभिलषेत् ॥ ६० ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, स्वन्नम्—शोभनम् = सुष्ठु, अन्नम् = भोज्यम्,
भुक्त्वा = खादित्वा, परमशयनीये—परमः = उत्तमश्चासौ शयनीयः = पर्यङ्कः, तस्मिन्