सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—त्वं श्रुतवान् मतिमान् कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनं यथा तथा
नियमम् उपगम्य पुनः भेत्तुं न अर्हसि ? ॥ ५६ ॥
व्याख्या—त्वम् = भवान्, श्रुतवान्—श्रुतमस्ति अस्येति श्रुतवान् = शास्त्रज्ञः,
मतिमान् = बुद्धिमान्, कुलोद्गतः—कुले = कुलीनवंशे, उद्गतः = समुत्पन्नः, असि,
परमस्य = उत्कृष्टस्य, प्रशमस्य = परमशान्तेः, भाजनम्=पात्रम्, यथा तथा = येन केन
प्रकारेण, नियमम् = भिक्षुव्रतम्, उपगम्य = प्राप्य, पुनः = भूयः, भेत्तुम् = भिन्नं कर्तुम्,
नार्हसि = योग्यो नाऽसि ॥ ५६ ॥
हिन्दी—तुम विद्वान्, बुद्धिमान्, कुलीन और परमशान्ति के पात्र हो, जैसे-तैसे
भी एक बार व्रत लेकर उसे तोड़ना तुम्हारे लिए उचित नहीं है ॥ ५६ ॥
अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानमिच्छतः ।
निधनमपि वरं स्थिरात्मनश्च्युतविनयस्य न चैव जीवितम् ॥ ५७ ॥
अन्वयः—अभिजनमहतः मनस्विनः प्रिययशसः बहुमानम् इच्छतः स्थिरात्मनः
निधनम् अपि वरं च्युतविनयस्य जीवितं च नैव ॥ ५७ ॥
व्याख्या—अभिजनमहतः—अभिजनेन = कुलेन, महान् = श्रेष्ठः, तस्य, मनस्विनः=
बुद्धिमन्तः, प्रिययशसः—प्रियम् = अभिमतम्, यशः = कीर्तिः, यस्य सः तस्य, बहुमानम्
=सम्मानम्, इच्छतः = अभिलषितः, स्थिरात्मनः = अचपलचेतनः, निधनमपि = मरण-
मपि, वरम् = श्रेष्ठम्, च्युतविनयस्य—च्युतः = भ्रष्टः, विनयः = नियमः, यस्य तस्य,
जीवितम् = जीवनम्, च न वरमस्ति ॥ ५७ ॥
हिन्दी—जिसका कुल महान् है, जो मनस्वी है, जो कीर्तिकामी है, जो
अत्यधिक सम्मान चाहता है, उस स्थिरात्मा के लिए मर जाना अच्छा है, परन्तु
व्रतभंग कर जीना उचित नहीं ॥ ५७ ॥
बद्ध्वा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो
निन्द्यो भवत्यपसृतः समराद्रथस्थः ।
भैक्षाकमभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं
निन्द्यस्तथा भवति कामहृतेन्द्रियाश्वः ॥ ५८ ॥
अन्वयः—यथा हि कवचं बद्ध्वा प्रगृहीतचापः रथस्थः समरात् अपसृतः निन्द्यः
भवति, तथा लिङ्गं परिगृह्य भैक्षाकम् अभ्युपगतः कामहृतेन्द्रियाश्वः निन्द्यः
भवति ॥ ५८ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, हि = यतः, कवचम् = सन्नाहः, बद्ध्वा = सन्नियम्य,
प्रगृहीतचापः—प्रगृहीतम् = धृतम्, चापम् = बाणम्, येन सः, रथस्थः—रथे = स्यन्दने,
तिष्ठति = आरोहति इति, समरात् = सङ्ग्रामात् अपसृतः = पलायितः, निन्द्यो भवति =
गर्हणीयो भवति, तथा = तेनैव प्रकारेण, लिङ्गम् = भिक्षुवेषम्, परिगृह्य = धारणं कृत्वा,
भैक्षाकम् = भैक्षजीवनम्, अभ्युपगतः = सम्प्राप्तः, कामहृतेन्द्रियाश्वः—इन्द्रियाणि =