सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १६५
व्याख्या—यदि = चेत्, योषिताम् = नारीणाम्, कायम् = देहम्, त्वच्वेष्टितम् =
त्वगावृतम्, अस्थिपञ्जरम् = अस्थिनाम् = कीकसानाम्, पञ्जरम् = देहास्थिसमूहः,
तमर्थात् नरकङ्कालस्वरूपम्, समवैषि=मन्यसे, मदनेन = मन्मथेन, च = पुनः, बलात् =
बलपूर्वकात्, कृष्यसे = आकृष्यसे, खलु = निश्चयेन, मन्मथः = मदनः, 'मनः मथ्नाति
इति मन्मथः' अघृणः = न = नहि, विद्यते = अस्ति, घृणा = जुगुप्सा, यस्मिन् सः,
च = पुनः, अधृतिः = अधीरश्चास्ति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—यदि महिलाओं की देह को चमड़ी से लिपटा हुआ कंकाल मानते हो
और काम से बलपूर्वक खींचे जा रहे हो तो निश्चय ही तुम्हारी वासना घृणा और
धैर्य शून्य है ॥ ५३ ॥
शुभतामशुभेषु कल्पयन्नखदन्तत्वचकेशरोमसु ।
अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं प्रभवं च योषिताम् ॥ ५४ ॥
अन्वयः—अविचक्षण ! नखदन्तत्वचकेशरोमसु अशुभेषु शुभतां कल्पयन् किं
योषितां प्रकृतिं प्रभवं च न पश्यसि ? ॥ ५४ ॥
व्याख्या—अविचक्षण = हे मूढ ! नखदन्तत्वचकेशरोमसु = नखर-रदन-कृत्ति-कच-
लोमसु, अशुभेषु = अमङ्गलेषु, शुभताम् = शुभस्य भावः शुभता, ताम् = पवित्रताम्,
कल्पयन् = विचारयन्, किमिति प्रश्ने, योषिताम् = नारीणाम्, प्रकृतिम् = स्वभावम्,
च = पुनः, प्रभवम् = उत्पत्तिञ्च, न = नहि, पश्यसि = अवलोकयसि ? ॥ ५४ ॥
हिन्दी—हे अज्ञानी ! नाखून, दांत, चमड़ी, केश, रोएं जैसे अशुभों में शुभता की
कल्पना करते हुए नारियों की उत्पत्ति और उनके स्वभाव को भी नहीं देख रहे
हो ? ॥ ५४ ॥
तदवेत्य मनःशरीरयोर्वनिता दोषवतीर्विशेषतः ।
चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसङ्ख्यानबलेन वार्यताम् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—ततः विशेषतः मनःशरीरयोः दोषवती वनितां अवेत्य भवनोत्सुकं
चपलं मनः प्रतिसङ्ख्यानबलेन वार्यताम् ॥ ५५ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, विशेषतः = मुख्यतः, मनःशरीरयोः = मनदेहयोः,
दोषवती = दोषयुक्ताः, वनिताः = नार्यः, अवेत्य = ज्ञात्वा, भवनोत्सुकम् = गृहाभि-
मुखम्, चपलम् = चञ्चलम्, मनः = चित्तम्, प्रतिसङ्ख्यानबलेन = ज्ञानशक्त्या,
वार्यताम् = निवार्यताम् ॥ ५५ ॥
हिन्दी—प्रमुख रूप से मन और देह के दोषों से युक्त इन नारियों को पहचानकर
घर लौटने के लिए उत्सुक और चंचल मन को ज्ञान के बल से रोको ॥ ५५ ॥
श्रुतवान् मतिमान् कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनम् ।
उपगम्य यथा तथा पुनर्न हि भेत्तुं नियमं त्वमर्हसि ॥ ५६ ॥