सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१६२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—राजा प्रसेनजित् की बेटी ने चाण्डाल की, कुमुद्वती ने कैवट की और
बृहद्रथा ने सिंह की कामना की थी । औरतों के लिए कुछ भी दुष्कर नहीं है ॥४४॥
कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शम्बरः ।
मुनिरुग्रतपाश्च गौतमः समवापुर्वनितोद्धतं रजः ॥ ४५ ॥
अन्वयः—कुरुहैहयवृष्णिवंशजाः अथ बहुमायाकवचः शम्बरः उग्रतपाः मुनिः
गौतमश्च वनितोद्धतं रजः समवापुः ॥ ४५ ॥
व्याख्या—कुरुहैहयवृष्णिवंशजाः—कुरुश्च हैहयश्च वृष्णिश्च तेषां वंशे=कुले,
जाताः=समुत्पन्नाः, अथ=अपि च, बहुमायाकवचः—बह्वी=बहुप्रकारिकाः, माया=
इन्द्रजालम्, एव कवचम्=सन्नाहः, यस्य सः, शम्बरः=एतदाख्यः, उग्रतपाः—उग्रम्=
प्रचण्डम्, तपः=तपस्या, यस्य सः, मुनिः=ऋषिः, गौतमश्च=एतदाख्यश्च, वनितो-
द्धतम्=नारीनिःसृतम्, रजः=धूलिः, समवापुः=समाप्नुवन् ॥ ४५ ॥
हिन्दी—कुरु, हैहय और वृष्णि वंशीय राजा गणों, अत्यन्त मायावी शम्बर तथा
उग्र तपस्वी मुनि गौतम को इन औरतों ने धूल चटा दी ॥ ४५ ॥
अकृतज्ञमनार्यमस्थिरं वनितानामिदमीदृशं मनः ।
कथमर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु ॥ ४६ ॥
अन्वयः—वनितानाम् इदं मनः ईदृशम् अकृतज्ञम् अनार्यम् अस्थिरं पण्डितः तासु
चलात्मसु हृदयं सञ्जयितुं कथम् अर्हति ॥ ४६ ॥
व्याख्या—वनितानाम्=नारीणाम्, इदम्=एतत्, मनः=चित्तम्, ईदृशम्=अनेन
प्रकारेण, अकृतज्ञम्—कृतम्=अनुष्ठितम्, जानाति=वेत्तीति कृतज्ञम्, न कृतज्ञम्
अकृतज्ञम्=उपकारविस्मरणम्, अनार्यम्=असभ्यम्, अस्थिरम्=चपलम्, पण्डितः=
बुद्धिमान्, तासु=एतादृशासु, चलात्मसु=चञ्चलात्मसु, हृदयम्=चित्तम्, सञ्जयितुम्
=संसक्ताय, कथम्=केन रूपेण, अर्हति=समर्थो भवति ॥ ४६ ॥
हिन्दी—नारियों का यह मन यदि ऐसा अकृतज्ञ, अनार्य और चपल है तो फिर
कोई बुद्धिमान व्यक्ति इन चपलाओं में अपना मन कैसे लगा सकता है ? ॥ ४६ ॥
अथ सूक्ष्ममतिद्वयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि ।
किमु कायमसद्ग्रहं स्रवद्वनितानामशुचिं न पश्यसि ॥ ४७ ॥
अन्वयः—अथ वनितानाम् अतिद्वयाशिवं सूक्ष्मं लघु हृदयं न पश्यसि किमु तासाम्
अशुचिं स्रवत् असद्ग्रहं कायं पश्यसि ॥ ४७ ॥
व्याख्या—अथ=चेत्, वनितानाम्=नारीणाम्, अतिद्वयाशिवम्—द्वयोः=रज-
स्तमसोः, अतिशयम्=आधिक्यम्, अतिद्वयम्, तेन अशिवम्=अमङ्गलम्, सूक्ष्मम्=
अत्यल्पम्, लघु=क्षुद्रम्, हृदयम्=चित्तम्, न=नहि, पश्यसि=अवलोकयसि, किमु=
इति प्रश्ने, तासाम्=प्रमदानाम्, अशुचिम्=अपवित्रम्, स्रवत्=प्रवहत्, असद्ग्रहम्=
असन्निधानम्, कायम्=देहम्, अपि न=नहि, पश्यसि=अवलोकयसि ? ॥ ४७ ॥