सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १३९
अन्वयः—प्रियायां प्रमद्वरायां भुजङ्गमेन अपहृतेन्द्रियायां च रुरुः सन्दृश्य सन्दृश्य
सर्पान् जघान रोषेण प्रियं तपः न ररक्ष ॥ ३७ ॥
व्याख्या—प्रियायाम् = प्रियतमायाम्, प्रमद्वरायाम् = उत्तमयोषित् श्रेष्ठायाम्,
भुजङ्गमेन = सर्पेण, अपहृतेन्द्रियायाम् = अपहृतम् = अपवाहितम्, इन्द्रियम् = करणम्,
यस्याः तस्याम्, च = पुनः, रुरुः = एतदाख्य मुनिः, सन्दृश्य सन्दृश्य = अन्विष्य-
अन्विष्य, सर्पान् = नागान्, जघान = हतवान्, रोषेण = क्रोधेन, प्रियम् = रुचिकरम्,
तपः = तपस्याम्, न = नहि, ररक्ष = अरक्षत् ॥ ३७ ॥
हिन्दी—प्रिया प्रमद्वरा के इन्द्रिय रूपी सर्प द्वारा अपहृत होने पर रुरु ने खोज-
खोज-कर साँपों को मारा और क्रोध के कारण अपने प्रिय तप की रक्षा नहीं
की ॥ ३७ ॥
नप्ता शशाङ्कस्य यशोगुणाङ्को बुधस्य सूनुर्विबुधप्रभावः ।
तथोर्वशीमप्सरसं विचिन्त्य राजर्षिरुन्मादमगच्छदैडः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—तथा शशाङ्कस्य नप्ता बुधस्य पुत्रः विबुधप्रभावः यशोगुणाङ्कः राजर्षिः
ऐडः उर्वशीम् अप्सरसं विचिन्त्य उन्मादम् अगच्छत् ॥ ३८ ॥
व्याख्या—तथा = तेनैव रूपेण, शशाङ्कस्य = चन्द्रमसः, नप्ता = प्रपौत्रः, बुधस्य =
चन्द्रसुतस्य, पुत्रः = आत्मजः, विबुधप्रभावः = देवसामर्थ्यम्, यशोगुणाङ्कः—यशः =
कीर्त्तिः, गुणश्च = धर्मश्च, अङ्कः = अभिज्ञानम्, यस्य, सः, राजर्षिः = नृपमुनिः, ऐडः =
एतदाख्यः, उर्वशीम्—उरून् महतोऽपि अश्नुते वशीकरोतीति उर्वशी । इन्द्रलोकस्यैका
पुराणप्रसिद्धाऽप्सरा, या पुरुरवानामकस्य नृपतेः पत्नी आसीत् । ऋग्वेदे अस्याः
अत्यधिकोल्लेखाः मिलन्ति । अप्सरसम् = नाकनर्तकीम्, विचिन्त्य = स्मृत्वा, उन्मादम्
= विक्षिप्तावस्थाम्, अगच्छत् = जगाम ॥ ३८ ॥
हिन्दी—चन्द्रमा का नाती, यशस्वी, गुणवान् बुध का पुत्र प्रभावशाली उस राजर्षि
ऐड भी अप्सरा उर्वशी को याद कर उन्मादग्रस्त हुआ ॥ ३८ ॥
रक्तो गिरेर्मूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वाच्च स तालजङ्घः ।
पादेन विश्वावसुना सरोषं वज्रेण हिन्ताल इवाभिजघ्ने ॥ ३९ ॥
अन्वयः—गिरेः मूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वात् च रक्तः सः तालजङ्घः
विश्वावसुना सरोषं वज्रेण, हिन्तालः इव पादेन अभिजघ्ने ॥ ३९ ॥
व्याख्या—गिरेः = अद्रेः, मूर्धनि = शिखरे, मेनकायाम् = एतदाख्यम् अप्सरसम्प्रति,
कामात्मकत्वात् = रागात्मकत्वात्, च = पुनः, रक्तः = अनुरक्तः, सः = ख्यातः, ताल-
जङ्घः = एतन्नामकः, विश्वावसुना = एतदाख्यमुनिना, सरोषम् = सक्रोधम्, वज्रेण =
अशनिना, हिन्तालः = एतदाख्यतरुः, इव = सदृशः, पादेन = चरणेन, अभिजघ्ने =
अभिहतः ॥ ३९ ॥
हिन्दी—पहाड़ की चोटी पर मेनका के लिए कामासक्त होकर वह तालजङ्घ
अनुरक्त हो गया । फिर विश्वावसु ने उस पर उसी तरह प्रहार किया जैसे वज्र
हिन्ताल वृक्ष पर प्रहार करता है ॥ ३९ ॥