सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१३८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—शान्तेऽपि = शमितेऽपि, वनेऽपि = अरण्येऽपि, च = पुनः, वर्त्तमानः
= स्थितः, नरदेवकन्याम् = नृपसुताम्, शान्ताम् = एतन्नाम्नीम्, निशाम्य = अवलोक्य,
मुनिः = ऋषिः, ऋष्यशृङ्गः = ऋष्यशृङ्गीऋषिः, महीकम्पे=भूकम्पे, उच्चशृङ्गः = उन्नत-
शिखरः, शैलः = पर्वतः, इव = यथा, धैर्यात् = धृत्याः, चचाल = अचलत् ॥ ३४॥
हिन्दी—शान्त, एकान्त वनवासी शृंगी ऋषि भी राजकन्या शान्ता को देखकर
धैर्य से विचलित हो गये। ठीक उसी तरह, जैसे भूकम्प में ऊँची चोटी वाला पहाड़ भी
काँपने लगता है ॥ ३४ ॥
ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः ।
स गाधिजश्चापहृतः घृताच्या समा दशैकं दिवसं विवेद ॥ ३५ ॥
अन्वयः—यः विषयेषु अनास्थः ब्रह्मर्षिभावार्थं राज्यम् अपास्य वनं भेजे, सः च
गाधिजः घृताच्या अपहृतः दशसमाः एकं दिवसं विवेद ॥ ३५ ॥
व्याख्या—यः = मुनिः, विषयेषु = भोगेषु, अनास्थः—न आस्थः अनास्थः = अना-
सक्तः, ब्रह्मर्षिभावार्थम् = ब्रह्मर्षिभावावाप्तये, राज्यम् = राज्यश्रियम्, अपास्य=विहाय,
वनम् = अरण्यम्, भेजे = सिषेवे, सः = असौ, च = पुनः, गाधिजः = गाधिपुत्रः,
घृताच्या = इन्द्रलोकस्य वाराङ्गनया, अपहृतः = समाकृष्टः, दशसमाः = दश वत्सराणि,
एकं दिवसम् = मात्रैकदिनम्, विवेद = अमन्यत ॥ ३५ ॥
हिन्दी—ब्रह्मर्षि बनने के लिए गाधिपुत्र विश्वामित्र ने विषयों से विरक्त होकर
अपना राज्य छोड़कर वन का आश्रय लिया। घृताची नामक अप्सरा से अपहृत
होकर उसी विश्वामित्र ने दस साल को मात्र एक दिन माना ॥ ३५ ॥
तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भां प्रति स्थूलशिरा मुमूच्छं ।
यः कामरोषात्मतयानपेक्षः शशाप तामप्रतिगृह्यमाणः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—तथैव स्थूलशिरा कन्दर्पशराभिमृष्टः रम्भां प्रति मुमूच्छं, अनपेक्षः यः
अप्रतिगृह्यमाणः कामरोषात्मतया तां शशाप ॥ ३६ ॥
व्याख्या—तथैव=तत्सम एव, स्थूलशिरा = एतदाख्यो मुनिः, कन्दर्पशराभिमृष्टः—
कन्दर्पस्य = मदनस्य, शरः = बाणः, तेन अभिमृष्टः = आहतः, रम्भाम्प्रति =
अप्सरोविशेषम्प्रति, मुमूच्छं = अमूच्छत्, अनपेक्षः = अनभीष्टः, यः = मुनिः, अप्रति-
गृह्यमाणः = अप्रत्याददानः, कामरोषात्मतया—कामश्च = मदनश्च, रोषश्च = क्रोधश्च,
कामरोषौ, ताभ्याम् आत्मतया = युक्ततया, ताम् = रम्भाम्, शशाप = अशपत् ॥३६॥
हिन्दी—उसी तरह कामवाण से घायल होकर स्थूलशिरा रम्भा को देखते ही
मूर्च्छित हो गया। जब उसने उसे स्वीकार नहीं किया तब काम और क्रोध के वशी-
भूत होकर उसने उसे श्राप दे दिया ॥ ३६ ॥
प्रमद्वरायां च रुरुः प्रियायां भुजङ्गमेनापहृतेन्द्रियायाम् ।
सन्दृश्य सन्दृश्य जघान सर्पान् प्रियं न रोषेण तपो ररक्ष ॥ ३७ ॥