सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १३७
अङ्गिरा=एतदाख्यो मुनिः, सरस्वतीम्=शारदाम्, सिषेवे=असेवत, यत्र=यस्याम्,
अस्य=अङ्गिरसः, सुतः=तनयः, नष्टस्य=विलुप्तस्य, वेदस्य=निगमस्य, पुनः=
भूयः, प्रवक्ता=पुनरुद्धर्त्ता, सारस्वतः=सरस्वत्याः पुत्रः सारस्वतः=एतदाख्यो मुनिः,
जज्ञे=असूत ॥ ३१॥
हिन्दी-उसी तरह ब्रह्मा के पुत्र अङ्गिरा ने कामासक्त हृदय से सरस्वती का
सेवन किया। सरस्वती से ही उन्हें सारस्वत नामक पुत्र हुआ, इसी सारस्वत ने
विनष्ट वेदों का पुनः प्रवाचन किया ॥ ३१ ॥
तथा नृपर्षेर्दिलीपस्य यज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप आगतास्थः ।
स्रुवं गृहीत्वा स्रवदात्मतेजश्चिक्षेप वह्नावसितो यतोऽभूत् ॥ ३२ ॥
अन्वयः-तथा नृपर्षेः दिलीपस्य यज्ञे काश्यपः स्वर्गस्त्रियाम् आगतास्थः स्रुवं
गृहीत्वा स्रवत् आत्मतेजः वह्नौ चिक्षेप, यतः असितः अभूत् ॥ ३२ ॥
व्याख्या-तथा=पूर्वोक्तप्रकारेण, नृपर्षेः=राजर्षेः, दिलीपस्य=रघोः पितुः,
यज्ञे=अध्वरे, काश्यपः=एतदाख्यो मुनिः, स्वर्गस्त्रियाम्=दिव्यवनिताम्, आगतास्थः
=कामासक्तः, स्रुवम्=यज्ञोपकरणम्, गृहीत्वा=नीत्वा, स्रवत्=निःसरत्, आत्मतेजः
-आत्मनः=स्वस्य, तेजः=वीर्यम्, वह्नौ=याज्ञिकाग्नौ, चिक्षेप=अक्षिपत्, यतः
=यस्मात्, असितः=एतदाख्यः, अभूत्=समुत्पन्नोऽभवत् ॥ ३२ ॥
हिन्दी-उसी तरह राजर्षि दिलीप के यज्ञ में स्वर्ग की स्त्रियों के प्रति मुनि-
काश्यप कामासक्त हुए थे। उन्होंने शरीर से निकलते वीर्य को स्रुवा से यज्ञाग्नि में
फेंक दिया। इसी से इन्हें असित नामक पुत्र की उत्पत्ति हुई ॥ ३२ ॥
तथाङ्गदोऽन्तं तपसोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनाभगच्छत् ।
धीमत्तरं यत्र रथीतरं स सारङ्गजुष्टं जनयाम्बभूव ॥ ३३ ॥
अन्वयः-तथा अङ्गदः तपसः अन्तम् अपि गत्वा कामाभिभूतः यमुनाम् अगच्छत्,
यत्र धीमत्तरं सारङ्गजुष्टं रथीतरं सः जनयाम्बभूव ॥ ३३ ॥
व्याख्या-तथा=तादृश एव, अङ्गदः=एतन्नामकः, तपसः=तपस्यायाः, अन्तम्=
अवसानम्, अपि=चेत्, गत्वा=सम्प्राप्य, कामाभिभूतः=स्मरसम्पीडितः, यमुनाम्=
कालिन्दीम्, अगच्छत्=अगमत्, यत्र=यस्याम्, धीमत्तरम्=बुद्धिमतां वरिष्ठः,
सारङ्गजुष्टम्=मृगसेवितम्, रथीतरम्=एतदाख्यं सुतम्, सः=असौ, जनयाम्बभूव =
जनयामास ॥ ३३ ॥
हिन्दी-इसी प्रकार तपस्या के अन्त तक पहुँचक भी अङ्गद ने कामाभिभूत होकर
यमुना का संगम किया। इससे उन्हें मृगों से सेवित उस रथीतर का जन्म हुआ ॥३३॥
निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि शान्तेऽपि च वर्तमानः ।
चचाल धैर्यान्मुनिरृष्यशृङ्गः शैलो महीकम्प इवोच्चशृङ्गः ॥३४॥
अन्वयः-शान्तेऽपि वनेऽपि च वर्त्तमानः मुनिः ऋष्यशृङ्गः नरदेवकन्यां शान्तां
निशाम्य महीकम्पे उच्चशृङ्गः शैलः इव धैर्यात् चचाल ॥ ३४ ॥