सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१३६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
पराशरः शापशरस्तथर्षिः कालीं सिषेवे झषगर्भयोनिम् ।
सुतोऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकर्ता ॥ २९ ॥
अन्वयः—तथा शापशरः ऋषिः पराशरः झषगर्भयोनिं कालीं सिषेवे, यस्याम्
अस्य सुतः वेदविभागकर्ता महात्मा द्वैपायनः सुषुवे ॥ २९ ॥
व्याख्या—तथा = अपि च, शापशरः—शापमेव = अभिशाप एव, शरः = बाणः,
यस्य सः, ऋषिः=मुनिः, पराशरः = व्यासपितृ, झषगर्भयोनिम्—झषः=मीनः, गर्भस्य=
भ्रूणस्य, योनिः = निर्गमः, यस्याः सा ताम्, कालीम् = एतदाख्याम्, सिषेवे = असेवत,
यस्याम् = काल्याम्, अस्य = मुनेः, सुतः = तनयः, वेदविभागकर्ता—वेदस्य=निगमस्य,
विभागकर्त्ता = विभाजयिता (पूर्वं तु वेद एक एवासीत्, पश्चाद् वेदव्यासेन वेदस्य
विभाजनं कृतम्।), महात्मा = महानुभावः, द्वैपायनः = वेदव्यासः, सुषुवे =
प्रसूतः ॥ २९ ॥
हिन्दी—श्राप ही है बाण जिनका, ऐसे दिव्य मुनिपराशर ने मछली के पेट से
उत्पन्न काली नामक कन्या से संभोग किया। इसी से वेद के विभाजनकर्ता महामुनि
व्यास का जन्म हुआ ॥ २९ ॥
द्वैपायनो धर्मपरायणश्च रेमे समं काशिषु वेश्यवध्वा ।
यया हतोऽभूच्चलनूपुरेण पादेन विद्युल्लतयेव मेघः ॥ ३० ॥
अन्वयः—धर्मपरायणः द्वैपायनः काशिषु वेश्यवध्वा समं रेमे, यया चलनूपुरेण
पादेन विद्युल्लतया मेघः इव हतः अभूत् ॥ ३० ॥
व्याख्या—धर्मपरायणः = धर्मरतः, द्वैपायनः = वेदव्यासः, काशिषु = वाराणशीषु,
वेश्यवध्वा = गणिकया, समम् = सह, रेमे = अरमत्, यया = वाराङ्गनया, चलनूपुरेण—
चलः = चपलः, नूपुरः=मञ्जीरः, यस्य तेन, पादेन=चरणेन, विद्युल्लतया=तडिल्लतया,
मेघः = जलदः, इव = यथा, हतः = ताडितः, अभूत् = जातः। विद्युल्लतेत्यत्र रूपका-
ऽलङ्कारः। विद्युल्लता इत्यत्र सादृश्यमूलकाहार्यविद्युदभेदनिश्चयः, विद्युदपरलता इत्य-
त्रापरेति कथनात् न विद्युदभेदः, किन्तु विद्युत्कार्यकारित्वरूपं तादात्म्यमिति लक्षण-
समन्वयः। आहार्यत्वं च बाधकालीनेच्छाजन्यज्ञानत्वम् ॥ ३० ॥
हिन्दी—धर्मात्मा व्यास ने काशी में वेश्यागमन किया। जैसे विद्युल्लता मेघ पर
प्रहार करती है, उसी तरह उन वेश्याओं के नूपुरवाले चंचल पैरों का प्रहार
झेला ॥ ३० ॥
तथाऽङ्गिरा रागपरीतचेताः सरस्वतीं ब्रह्मसुतः सिषेवे ।
सारस्वतो यत्र सुतोऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनः प्रवक्ता ॥ ३१ ॥
अन्वयः—तथा रागपरीतचेताः ब्रह्मसुतः अङ्गिरा सरस्वतीं सिषेवे, यत्र अस्य
सुतः नष्टस्य वेदस्य पुनः प्रवक्ता सारस्वतः जज्ञे ॥ ३१ ॥
व्याख्या—तथा=तेनैव प्रकारेण, रागपरीतचेताः—रागेण = कामेन परीतम् =
परिव्याप्तम्, चेतः = हृदयम्, यस्य सः, ब्रह्मसुतः—ब्रह्मणः = विधातुः, सुतः=पुत्रः,