सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १३५
हिन्दी—सरण्यू नामक घोड़ी के प्रति उत्पन्न प्रेम से सूर्य ने अपना तेज क्षीण कर
उसकी खुशी के लिए उसके साथ संगम किया और हमने सुना है उसी से ही पुराण-
प्रसिद्ध अश्विनीकुमारों का जन्म हुआ ॥ २६ ॥
स्त्रीकारणं वैरविषक्तबुद्ध्योर्वैवस्वताग्न्योश्चलितात्मधृत्योः ।
बहूनि वर्षाणि बभूव युद्धं कः स्त्रीनिमित्तं न चलेदिहान्यः ॥ २७ ॥
अन्वयः—स्त्रीकारणं चलितात्मधृत्योः वैरविषक्तबुद्धयोः वैवस्वताग्न्योः बहूनि
वर्षाणि युद्धं बभूव, इह स्त्रीनिमित्तम् अन्यः कः न चलेत् ॥ २७ ॥
व्याख्या—स्त्रीकारणम्—स्त्री = नारी, कारणम् = हेतुः, यस्मिंस्तत्, चलितात्म-
धृत्योः—चलिताः = विचलिताः, आत्मनः = स्वस्य, धृतिः = धैर्यम्, ययोस्तयोः, वैर-
विषक्तबुद्ध्योः—वैरेण = शत्रुत्वेन, विषक्ता = बद्धमूला, बुद्धिः = मतिः, ययोस्तयोः,
वैवस्वताग्न्योः—वैवस्वतश्च—विवस्वतोऽपत्यं ( 'तस्यापत्यमि'त्यनेनाण् ) वैवस्वतः =
अन्तकश्च, 'कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः' इत्यमरः । अग्निश्च = वह्निश्च,
तयोः, बहूनि = बाहुल्याणि, वर्षाणि = वत्सराणि, युद्धम् = सङ्ग्रामः, बभूव = अभवत्,
इह = संसारे, स्त्रीनिमित्तम् = वनिताकारणम्, अन्यः = तद्भिन्नः, कः = पुरुषविशेषः,
न = नहि, चलेत् = विचलेत् ॥ २७ ॥
हिन्दी—इसी औरत के कारण जब अपना धीरज खोकर यमराज और अग्नि
एक-दूसरे के दुश्मन बनकर बहुत वर्षों तक युद्ध करते रहे, तो फिर इस संसार में
दूसरा कौन है, जो नारी के लिए विचलित न हो ॥ २७ ॥
भेजे श्वपाकीं मुनिरक्षमालां कामाद्वसिष्ठश्च स सद्धरिष्ठः ।
यस्यां विववानिव भूजलादः सुतः प्रसूतोऽस्य कपिञ्जलादः ॥ २८ ॥
अन्वयः—सद्धरिष्ठः सः वसिष्ठः मुनिः कामात् श्वपाकीम् अक्षमालां भेजे, यस्याम्
अस्य विवस्वान् इव भूजलादः सुतः कपिञ्जलादः प्रसूतः ॥ २८ ॥
व्याख्या—सद्धरिष्ठः—सत्सु = साधुषु, अतिशयेन वरः=श्रेष्ठः, योऽसौ ( सद् + वर +
इष्ठन् ), सः = असौ, वसिष्ठः = ऋषिविशेषः, मुनिः = ऋषिः, कामात् = मैथुनेच्छायाः,
श्वपाकीम्—श्वानम् = कुक्कुरम्, तं पचतीति श्वपाकीम् = चाण्डालकन्याम्, अक्ष-
मालाम् = एतदाख्याम्, भेजे = सम्भोगं कृतवान्, यस्याम् = चाण्डालकन्यायाम्, अस्य =
वसिष्ठमुनेः, विवस्वान् = सूर्यः, इव = सदृशः, भूजलादः = भुवः = पृथिव्याः, जलम् =
सलिलम्, आददाति = गृह्णातीति भूजलादः = तेजस्वी, सुतः = पुत्रः, कपिञ्जलादः =
एतन्नामकः ( अस्य पदस्यार्थो भवति मृज्जलञ्च भुक्त्वा यः जीवति सः कपिञ्जलः । )
प्रसूतः = असूत ॥ २८ ॥
हिन्दी—साधुओं में श्रेष्ठ वसिष्ठमुनि ने कामार्त होकर चाण्डाल-कन्या अक्षमाला
के साथ संभोग किया। उस स्त्री से वसिष्ठमुनि को सूर्य की तरह अत्यन्त तेजस्वी
कपिञ्जलाद नामक पुत्र उत्पन्न हुआ ॥ २८ ॥