सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१३४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—स्त्रियः भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः देव-
नृपर्षिसङ्घान् जह्रुः कस्माद्धि अस्मद्विधम् न आक्षिपेयुः ॥ २४ ॥
व्याख्या—स्त्रियः = वनिताः, भावेन = मनोविकारेण, गर्वेण = मदेन, गतेन =
यातेन, लक्ष्म्या = श्रिया, स्मितेन = मन्दहास्येन, कोपेन = रोषेण, मदेन = उन्मादेन,
वाग्भिः = वचनैः, देवनृपर्षिसङ्घान् = देवराजर्षिसमुदयान् जह्रुः = अहरन्, कस्माद्धि
कुतो हि, अस्मद्विधम् = मत्लुल्यम्, न = नहि, आक्षिपेयुः = आहरेयुः ॥ २४ ॥
हिन्दी—औरतों ने अपने हावभाव, अपनी चाल और सुन्दरता, मद, मुस्कान,
कोप, गर्व, और वचन से देवर्षियों और र्राजर्षियों के भी मन को जहाँ हरण किया
है, वहाँ मुझ जैसे लोगों को भला कैसे नहीं आकृष्ट करेगी ॥ २४ ॥
कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवानहल्याम् ।
सत्त्वेन सर्गेण च तेन हीनः स्त्रीनिर्जितः किं बत मानुषोऽहम् ॥२५॥
अन्वयः—कामाभिभूतः हि हिरण्यरेताः स्वाहां मघवान् अहल्यां सिषेवे तेन सत्त्वेन
सर्गेण च हीनः स्त्रीनिर्जितः मानुषः अहं किं बत ? ॥ २५ ॥
व्याख्या—कामाभिभूतः = कामेन = मदनेन, अभिभूतः = पीडितः, हीति निश्चयेन,
हिरण्यरेताः = हिरण्यमिव = सुवर्णमिव, रेत:=वेगवान् जलधारः, यस्य सोऽग्निः,
स्वाहाम् = अग्निप्रियाम्, ( 'स्वाहा' पदस्य प्रयोगस्तु देवेभ्यो दानाय एव प्रयुक्तो भवति,
किन्त्वत्राग्निप्रियार्थे प्रयोगोऽस्ति । ) मघवान् = इन्द्रः, अहल्याम् = गौतमपत्नीम्, सिषेवे
सेवयामासुः, तेन = पूर्वोक्तेन, सत्त्वेन = प्रकृतेर्गुणविशेषेण, सर्गेण = निश्चयेन, च =
पुनः, हीनः = रहितः, स्त्रीनिर्जितः = स्त्रिया = नार्या, निःशेषेण जितः निर्जितः =
वशीभूतः, मानुषः = मनुष्यः, अहम् = नन्दः, किं बत = का कथेति ? 'किं बत ?' इति
त्वत्राऽऽक्षेपार्थकोऽस्ति । दृष्टान्ताधिकस्योद्धरणमश्वघोषस्य विशेषताऽस्ति ॥ २५ ॥
हिन्दी—काम से पीड़ित अग्नि ने स्वाहा तथा इन्द्र ने गुरुपत्नी अहल्या का सेवन
किया, तो फिर सत्त्व और निश्चय विहीन मेरे जैसे सामान्य जन का कहना ही
क्या ? ॥ २५ ॥
सूर्यः सरण्यूं प्रति जातरागस्तत्प्रीतये तष्ट इति श्रुतं नः ।
यामश्वभूतोऽश्ववधूं समेत्य यतोऽश्विनौ तौ जनयाम्बभूव ॥२६॥
अन्वयः—सरण्यूं प्रति सूर्यः जातरागः तत्प्रीतये तष्टः इति नः श्रुतम् अश्वभूतः
याम् अश्ववधूं समेत्य यतः तौ अश्विनौ जनयाम्बभूव ॥ २६ ॥
व्याख्या —सरण्यूं प्रति = एतदाख्य अश्वाम्प्रति, सूर्यः = दिवाकरः, जातरागः—
जातः = समुत्पन्नः, रागः = प्रीतिः, यस्य सः, तत्प्रीतये = तस्याः = वडवायाः, प्रीतये=
प्रसन्नतायै, तष्टः = कर्त्तनमकरोत्, इति = एवम्, नः = अस्माकम्, श्रुतम् = आकर्णि-
तम्, अश्वभूतः = घोटकरूपमादाय, याम् = सरण्यूम्, अश्ववधूम् = वडवाम्, समेत्य =
सङ्गम्य, यतः = यस्मात्, तौ = पुराणप्रसिद्धौ, अश्विनौ = अश्विनीकुमारौ, जनया-
म्बभूव = उत्पादयामासेति ॥ २६ ॥