सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 187, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 187

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १३३
=हृदयम्, प्रिया=कान्ता, न=नहि, आकर्षति=आकर्षणं करोति। अस्मिन् श्लोके
'उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः।' तद्यथा—
'सम्भावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना।
उक्तानुक्तापदाद्यत्र सिद्धासिद्धास्पदे परे ॥' २१ ॥
हिन्दी—यह भिक्षु शास्त्र के अध्ययन में इस तरह डूबा है कि इसे न तो कोयल
की काकली की चिन्ता है और न वसन्त-श्री ही इसकी आँखों को अपनी ओर खींचती
है। इससे स्पष्ट पता चलता है कि प्रिया इसके चित्त को आकृष्ट नहीं कर
रही है ॥ २१ ॥
अस्मै नमोऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय ।
शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानसाय चङ्क्रम्यमाणाय निरुत्सुकाय ॥ २२ ॥
अन्वयः—स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय शान्तात्मने अन्तर्गतमानसाय
चङ्क्रम्यमाणाय निरुत्सुकाय अस्मै नमः अस्तु ॥ २२ ॥
व्याख्या—स्थिरनिश्चयाय—स्थिरः=सुदृढः, निश्चयः=निर्णयः, यस्य सः तस्मै,
निवृत्तकौतूहलविस्मयाय—निवृत्तौ=विरतौ, कौतूहल-विस्मयौ=उत्कण्ठा-चमत्कारौ,
यस्य सः तस्मै, शान्तात्मने—शान्तः=शमितः, आत्मा=चेतनः, यस्य सः तस्मै,
अन्तर्गतमानसाय—अन्तर्गतम्=अन्तर्भूतं समाविष्टं वा; मानसम्=चित्तम्, यस्य सः
तस्मै, चङ्क्रम्यमाणाय=बभ्रम्यमाणाय, निरुत्सुकाय=उत्सुकतारहिताय, अस्मै=
सम्मुखस्थभिक्षवे, नमः=नमस्कारः, अस्तु=भवतु ॥ २२ ॥
हिन्दी—दृढ निश्चयवाले, विस्मय एवं उत्कण्ठा से रहित, शान्तचित्त, अन्तर्मुख,
निरुत्सुक और भ्रमणशील इस भिक्षु को नमस्कार है ॥ २२ ॥
निरीक्षमाणस्य जलं सपद्मं वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टम् ।
कस्यास्ति धैर्यं नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते ॥ २३ ॥
अन्वयः—धर्मसपत्नभूते मधौ मासे सपद्मं जलं फुल्लं परपुष्टजुष्टं च वनं
निरीक्षमाणस्य कस्य नवयौवनस्य धैर्यम् अस्ति ॥ २३ ॥
व्याख्या—धर्मसपत्नभूते=धर्मशत्रुभूते, मधौ=वसन्ते, मासे=ऋतौ, सपद्मम्=
सरसिजसहितम्, जलम्=सलिलम्, फुल्लम्=कुसुमितम्, परपुष्टजुष्टम्—परेण पुष्टः
परपुष्टस्तेन परपुष्टेन=कोकिलेन, जुष्टः=सेवितः, च=पुनः, वनम्=अरण्यम्,
निरीक्षमाणस्य=पश्यतः, कस्य=जनस्य, नवयौवनस्य=तरुणस्य, धैर्यम्=मनः-
स्थैर्यम्, अस्ति=विद्यते, न कस्यापीति ॥ २३ ॥
हिन्दी—धर्म के दुश्मन-स्वरूप वसन्त-मास में कमलयुक्त जलाशय एवं कोयल
की काकली से अनुगूंजित फूलों से लदे वन को देखकर किस युवक का धैर्य बना
रहेगा ॥ २३ ॥
भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः ।
जह्रुः स्त्रियो देवनृपर्षिसङ्घान् कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयुः ॥ २४॥