सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१३२ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
यथैष्यनाश्यानविशेषकायां मयीति यन्मामवदच्च साश्रु ।
पारिप्लवाक्षेण मुखेन बाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ॥ १९ ॥
अन्वयः—बाला साश्रु पारिप्लवाक्षेण मुखेन यथा अनाश्यानविशेषकायाम् मयि
एषि इति यत् माम् अवदत् तद्वचः अद्यापि मे मनः रुणद्धि ॥ १९ ॥
व्याख्या—बाला = सा सुन्दरी, साश्रु = अश्रुपूर्णेण, पारिप्लवाक्षेण = कातरनेत्रेण,
मुखेन = आननेन, यथा = येन प्रकारेण, अनाश्यानविशेषकायाम् = न=नहि, आश्यानः=
शुष्कः, विशेषकः = अङ्गरागः, यस्याः तस्यां ( साश्रुपदस्य पृथक् प्रयोगेण पारिप्लवस्य
चञ्चल एवार्थः समुचितः प्रतीतो भवत्यत्र । ), मयि=सुन्दर्याम्, एषि=आगच्छसि, इति=
एवम्, यत् = यत्किञ्चित्, माम् = नन्दम्, अवदत् = अकथयत्, तद्वचः = तत्कथनम्,
अद्यापि = सम्प्रत्यपि, मे = नन्दस्य, मनः = हृदयम्, रुणद्धि = व्यथयति ॥ १९ ॥
हिन्दी—चंचल, सहमी एवं डबडबाई आँखों वाली उस सुन्दरी ने चलते समय
मुझसे कहा था—'मेरे अङ्गराग सूखने के पहले ही तुम आ जाना।' उसका यह कथन
मेरे मन को आज भी मथ रहा है ॥ १९ ॥
बद्धवासनं पर्वतनिर्झरस्थः स्वस्थो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः ।
सक्तः क्वचिन्नाहमिवैष नूनं शान्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः ॥ २० ॥
अन्वयः—एषः भिक्षुः आसनं बध्वा पर्वतनिर्झरस्थः स्वस्थः यथा ध्यायति, नूनम्
एषः अहम् इव क्वचित् सक्तः न शान्तः तथा तृप्तः इव उपविष्टः ॥ २० ॥
व्याख्या —एषः = अयम्, भिक्षुः = बौद्धसंन्यासी, आसनम्=अष्टाङ्गयोगस्य तृतीय-
मङ्गम्, बध्वा = नियन्त्रयित्वा, पर्वतनिर्झरस्थः—पर्वतस्य = भूधरस्य, निर्झरे = प्रपाते,
तिष्ठति = स्थितोऽस्ति, इति गिरिनिर्झरस्थः, स्वस्थः = अनामयः, यथा = येन प्रकारेण,
ध्यायति = ध्यानं करोति, तथा नूनम् = निश्चयेन, एषः = अयं संन्यासी, अहम् =
नन्दः, इव = सदृशः, क्वचित् = कुत्राऽपि, सक्तः = आसक्तः, न = नहि, शान्तः = स्वस्थ-
चित्तः, तथा = अपि च, तृप्तः = तुष्टः, इव = समम्, उपविष्टः = तिष्ठतीति ॥ २० ॥
हिन्दी—यह बौद्धसंन्यासी पहाड़ की चोटी पर आसन बाँधकर जिस तरह ध्यान-
मग्न है, इससे पता चलता है कि निश्चय ही यह समस्त भोगों से संतुष्ट है तथा
इसका मन भी किसी में आसक्त नहीं है ॥ २० ॥
पुंस्कोकिलानांमविचिन्त्य घोषं वसन्तलक्ष्म्यामविचार्य चक्षुः ।
शास्त्रं यथाऽभ्यस्यति चैव युक्तः शङ्के प्रियाऽऽकर्षति नास्य चेतः ॥२१॥
अन्वयः—पुंस्कोकिलानां घोषम् अविचिन्त्य वसन्तलक्ष्म्यां चक्षुः अविचार्य च
युक्तः एषः यथा शास्त्रम् अभ्यस्यति, शङ्के अस्य चेतः प्रिया न आकर्षति ॥ २१ ॥
व्याख्या —पुंस्कोकिलानाम् = पिकानाम्, घोषम् = खगध्वनिः, अविचिन्त्य = अवि-
चार्य, वसन्तलक्ष्म्याम्=वसन्तश्रियाम्, चक्षुः = नयनम्, अविचार्य=असम्प्रेक्ष्य, च = पुनः,
युक्तः=निरुद्धचित्तवृत्तिः, एषः=अयं भिक्षुः, यथा=यया रीत्या, बौद्धभिक्षोः, चेतः