सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—अथापि=आहोस्वित्, किञ्चित् = ईषत्, व्यसनम्=कष्टम्, प्रपन्नः =
प्राप्तः, मा च तद्भूत् = एवं न स्यात्, अत्र = अस्मिन् विषये, बाष्पः=नयनजलप्रवाहः,
सदृश एव=उपयुक्त एव, हि = यतः, कुलोद्गतायाः—कुले = श्रेष्ठवंशे, उद्गतायाः =
उत्पन्नायाः, कुलोद्गतायाः = कुलीनायाः, पतिदेवतायाः—पतिः=भर्ता, एव देवता =
ईश्वरः, यस्याः सा तस्याः, अतो विशिष्टम् = इतोऽधिकम्, दुःखम् = पीडाम्, नास्ति =
न विद्यते। साध्वी-स्त्रियै पतिरेव देवता भवति। अतः पतिपरायणायै स्त्रियै नातोऽधिकं
कष्टं किमपि भवितुं शक्नोति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—संभवतः यदि वे किसी कष्ट में पड़ जाय, भगवान् न करें ऐसा हो, तो
आंसू बहाना उचित ही है; क्योंकि कुलीना और पतिव्रता स्त्री के लिए इससे बढ़कर
कोई दुःख नहीं हैं ॥ ४२ ॥
अथ त्विदानीं लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यसनान्यदृष्ट्वा ।
वीतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवा रोदिषि हर्षकाले ॥ ४३ ॥
अन्वयः—अथ तु इदानीं सुखेन लडितः स्वस्थः फलस्थः व्यसनानि अदृष्ट्वा
वीतस्पृहः धर्मम् अनुप्रपन्नः हर्षकाले किं विक्लवा रोदिषि ? ॥ ४३ ॥
व्याख्या—अथ=अनन्तरम्, तु=किन्तु, इदानीम्=अधुना, सुखेन = आनन्देन,
लडितः=लालितः, स्वस्थः=अनामयः, फलस्थः = भोगयुक्तः, व्यसनानि=कष्टानि,
अदृष्ट्वा=अनवलोक्य, वीतस्पृहः = वीतरागः, धर्मम् = शुभकर्म, अनुप्रपन्नः=प्राप्तः,
हर्षकाले=प्रसन्नतासमये, किम्=कथम्, विक्लवा=विह्वला, रोदिषि=क्रन्दसि ? ॥४३॥
हिन्दी—किन्तु इस समय तो वे सुखी एवं स्वस्थ लोगों के बीच विपत्ति-विहीन
वीतराग होकर धर्म की शरण में गये हैं, तो फिर इस प्रसन्नता के समय इस तरह
विह्वल होकर तुम रो क्यों रही हो ? ॥ ४३ ॥
इत्येवमुक्तापि बहुप्रकारं स्नेहात् तया नैव धृतिं चकार ।
अथापरा तां मनसोऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच ॥ ४४ ॥
अन्वयः—इत्येवं बहुप्रकारम् उक्ताऽपि स्नेहात् तया धृतिं नैव चकार अथ अपरा
तां मनसः अनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयात् उवाच ॥ ४४ ॥
व्याख्या—इत्येवम् = अनेन प्रकारेण, बहुप्रकारम्=अनेकविधम्, उक्ताऽपि = कथि-
ताऽपि, स्नेहात् = प्रेम्णः, तया = सुन्दर्या, धृतिम् = धैर्यम्, नैव = नास्त्येव, चकार =
दधार, अथ = अनन्तरम्, अपरा = अन्या, मनसः = चित्तस्य, अनुकूलम् = उपकारकम्,
कालोपपन्नम् = समयानुसारम्, प्रणयात् = प्रेम्णः, उवाच = जगाद ॥ ४४ ॥
हिन्दी—इस प्रकार उस महिला ने स्नेहपूर्वक उसे अनेक तरह से समझाया ।
फिर भी स्नेहवश उसने धैर्यं धारण नहीं किया । तब दूसरी महिला ने प्रेमपूर्वक
समयानुकूल उसके मन के अनुसार कहा ॥ ४४ ॥
ब्रवीमि सत्यं सुनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रमेव ।
त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्त्वाश्रयश्चेतनयेव हीनः ॥ ४५ ॥