सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१०० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
मुमूर्षोः = मोक्तुमिच्छोः, इव = यथा, आलयम् = गृहम्, मोक्तुम् = विमोचयितुम्, मतिः
= बुद्धिः, नैव अस्ति = विद्यते। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ३९ ॥
हिन्दी—फिर घर के दोषों तथा उसके त्याग से होने वाली शान्ति को देखकर;
जैसे कि मृत्यु की इच्छा करनेवाला व्यक्ति उपद्रवयुक्त स्थान को नहीं छोड़ना चाहता
है, उसी तरह तुम घर छोड़ने का विचार नहीं करते हो ॥ ३९ ॥
संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा।
आरोप्यमाणस्य तमेव मार्गं भ्रष्टस्य सार्थादिव सार्थिकस्य ॥ ४० ॥
अन्वयः—संसारकान्तारपरायणस्य ते सार्थात् भ्रष्टस्य, सार्थिकस्य तमेव मार्गम्
आरोप्यमाणस्य इव शिवे पथे आरुरुक्षा कथं न ? ॥ ४० ॥
व्याख्या—संसारः = जगत्, एव कान्तारः = वनम्, तस्मिन् परायणः = निमग्न-
स्तस्य = जगदटवीप्रसक्तस्य, ते = तव, सार्थात् = सन्दोहात्, भ्रष्टस्य = वियुक्तस्य, सार्थि-
कस्य = व्यापारिणः, तमेव = पूर्वोक्तमेव, मार्गम् = पथम्, आरोप्यमाणस्यैव स्थिरी-
क्रियमाणस्यैव, शिवे = कल्याणप्रदे, पथे = मार्गे, आरुरुक्षा = आरोढुमिच्छा, कथं न =
कथन्न जायते ॥ ४० ॥
हिन्दी—काफिले से भटका व्यापारी जैसे अपनी सही राह नहीं पकड़ पाता है,
उसी तरह संसार रूपी सघन वन में भटकते हुए तुम्हारी इच्छा कल्याणकारी राह पर
क्यों नहीं चलना चाहती है ? ॥ ४० ॥
यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयीत मोहान्न ततो व्यपेयात् ।
कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत् प्रमत्तः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—यः सर्वतः दह्यमाने वेश्मनि मोहात् शयीत ततो न व्यपेयात्, सः
व्याधिजराशिखेन कालाग्निना प्रदीप्ते लोके प्रमत्तः भवेत् ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यः = पुरुषः, सर्वतः = चतुर्दिक्षु, दह्यमाने = जाज्वल्यमाने, वेश्मनि =
सदने, मोहात् = अज्ञानात्, शयीत = स्वप्यात्, ततः = तस्मात्, न = नहि, व्यपेयात् =
निर्गच्छेत्, सः = तादृग् जनः, व्याधिजराशिखेन—व्याधिश्च = रोगश्च, जरा च =
वृद्धावस्था च, ते शिखा = ज्वालः, यस्य तेन, कालाग्निना—कालः = समयः, एव
अग्निः = वह्निस्तेन, प्रदीप्ते = प्रज्वलिते, लोके = संसारे, प्रमत्तः = उन्मत्तः, भवेत् =
स्यादिति ॥ ४१ ॥
हिन्दी—जो चारों ओर से आग लगे हुए घर में सोता है, उससे बाहर नहीं
निकलता है; वही व्यक्ति रोग और बुढौती की लपटों वाली कालाग्नि से जलती दुनियाँ
में प्रमत्त की तरह रहता है ॥ ४१ ॥
प्रणीयमानश्च यथा वधाय मत्तो हसेच्च प्रलपेच्च वध्यः ।
मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन्विपरीतचेताः ॥ ४२ ॥
अन्वयः—यथा वधाय प्रणीयमानः वध्यः मत्तः प्रलपेत् च हसेत् च तथा पाशहस्ते
मृत्यौ तिष्ठति प्रमाद्यन् विपरीतचेताः शोच्यः ॥ ४२ ॥